🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:01:00 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जननी
jananī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जननी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. उत्पन्न करनेवाली ।
२. माता । माँ । उ॰—(क) जननी जनकादि हितू भए भूरि बहोरि भई उर की जरनी ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) करनी करुनासिंधु की मुख कहत न आवै । कपट हेत परसैं बकी जननी गति पावै ।— सूर॰, १ ।४ ।
३. जूही का पेड़ ।
४. कुटकी ।
५. मजीठ ।
६. जटामाँसी ।
७. अलता ।
८. पपड़ी । पपरिका ।
९. चमगादड़ ।
१०. दया । कृपा ।
११. जनी नाम का गंधद्रव्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जननी f. a mother, ŚāṅkhŚr. xv; Mn. ix, 192; Yājñ.; Nal. &c.
a queen-mother, W.
a bat, L.
= जन-करी, L.
Jasminum auriculatum, L.
Rubia Munjista, L.
the plant जनी, L.
the plant कटुका, L.
compassion, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (411,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जननी [जन्-णिच् अनि ङीप्] 1 A mother. --2 Mercy, tenderness, compassion. --3 A bat. --4 Lac.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0505-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जननी स्त्री जनयति जन--णिच्--अनि जन--अपादाने अनि वा, ङीप् । १ मातरि “जनन्यां संस्थितायान्तु समं सर्वे सहोदराः । भजेरन् मातृकं रिक्थं भगिन्यश्च सनाभयः” मनुः । २ दयायां भेदि० ३ जनीनामगन्धद्रव्ये ४ चर्मचटिकायां शब्दर० ५ बूथिकायां शब्दच० ६ कटुकायां ७ मञ्जिष्ठायाम् [] ८ अलक्तके च राजनि० । ९ उत्पादकस्त्रीमात्रे “वदा मस्ते किं वा जननि! बयमुच्चैर्जडधियः” कालीस्तवः “वीजप्ररोहजननीं ज्वलनः करोति” रघुः । “मासेन स्त्रीजननी” विष्णुसू० । १० जटामांस्यां राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3020-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जननी, स्त्री, (जनयतीति । जनि + बाहुलकादनिः । कृदिकारादिति वा ङीष् । यद्बा, कृत्यल्युटो बहुलमिति ल्युट् टित्वात् ङीप् ।) माता । (यथा, पञ्चतन्त्रे । १ । ३६ । “निरतिशयं गरिमाणं तेन जनन्याः स्मरन्ति विद्बांसः । यत् कमपि वहति गर्भं महतामपि यो गुरुर्भवति ॥”) दया । इति मेदिनी । ने, ६६ ॥ जनीनाम- गन्धद्रव्यम् । (पर्य्याया यथा, -- “पर्प्पटी रञ्जना कृष्णा जतुका जननी जनी । जतुकृष्णाग्निसंस्पर्शा जतुकृच्चक्रवर्त्तिनी ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) चर्म्मचटी । इति शब्दरत्नावली ॥ यूथिका । इति शब्दचन्द्रिका ॥ कटुका । मञ्जिष्ठा । अल- क्तकः । जटामांसी । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-506-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जननी" आता है (17)
अंबा माता । जननी । माँ । अम्मामाता जन्म देनेवाली स्त्री । जननीअंबालिका माता । माँ । जननीआजानि जननी । माताशुश्रू बालक की सेवा शुश्रूषा करनेवाली, माता । माँ । जननीमात जननी । मातामातु पु संज्ञा स्त्री॰ माता । मा । जननीअंबायु माता । जननीमाई माता । जननी । मा । यौ॰—माई का लाल=(१) उदार चितवाला व्यक्तिमादर माँ । माता । जननी । यौ॰—मादरजन=सास । श्वश्रूमहतारी पु † संज्ञा स्त्री॰ माँ । माता । जननीजन्मदात्री जननी । मातामाय पु † ^१ संज्ञा स्त्री॰प्रसू जननेवाली । उत्पन्न करनेवाली । जैसे, वीर- प्रस = वीर (पुत्र) पैदा करनेव…मातृका दूध पिलानेवाली दाई । धायविधात्री विधान करनेवाली । रचनेवाली । बनानेवालीलक्ष्मणा मद्र देश के राजा बृहत्सेन की कन्या जो श्रीकृष्ण जी को ब्याही थी और उनक…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें