🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:31:40 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मातृका
mātṛkā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मातृका संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. दूध पिलानेवाली दाई । धाय ।
२. माता । जननी ।
३. उपमाता । सौतेली माता ।
४. तांत्रिकों की मात देवियाँ—ब्राह्मी, माहेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, वाराही, इंद्राणी और चामुंडा ।
५. वर्णमाला की बारहखड़ी ।
६. ठोढ़ी पर की आठ विशिष्ट नसें ।
८. पिता की माता । दादी । आजी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मातृका f. See next
मातृका f. a mother (also fig. = source, origin), Kāv.; Kathās.; Pur.
a divine mother (cf. under मातृ), RTL. 188
a nurse, L.
a grandmother, Daś.
N. of 8 veins on both sides of the neck (prob. so called after the 8 divine m˚), Suśr.
N. of partic. diagrams (written in characters to which a magical power is ascribed; also the alphabet so employed; prob. only the 14 vowels with Anusvāra and Visarga were originally so called after the 16 div˚ m˚), RāmatUp.; Pañcar.
any alphabet, Hcat.
(pl.), Lalit.
a wooden peg driven into the ground for the support of the staff of Indra's banner, VarBṛS.
N. of the works included in the Abhidharma-piṭaka, Buddh.
of the wife of Aryaman, BhP.
= करण, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (807,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मातृका स्त्री मातेव कायति कै--क । १ उपमातरि २ ब्रह्मा- ण्यादिषु चण्डीप्रसिद्धदेवीमूर्त्तिषु ३ सर्वशब्दोत्पादकेषु अकारादिकोनपञ्चाशद्वर्णेषु ४ मातरि च मेदि० । मातृ + स्वार्थे क । मातृशब्दार्थे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4748,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मातृका, स्त्री, (मातेव । मातृ + “इवे प्रतिकृतौ ।” ५ । ३ । ९६ । इति कन् टाप् ।) धातृका ॥ (यथा, बृहत्संहितायाम् । ४३ । ६६ । “रज्जूत्सङ्गच्छेदने बालपीडा राज्ञो मातुः पीडनं मातृकायाः ॥” मातैव । मातृ + स्वार्थे कन् ।) माता । देवीभेदः । वर्णमाला । इति मेदिनी । के, १३८ ॥ करणम् । स्वरः । उपमाता । इति हेमचन्द्रः । मातृकागणोत्पत्तिर्यथा, -- “तत्र देवोऽप्यसौ दैत्यं त्रिशुलेनाहनद्भृशम् । तस्याहतस्य यद्रक्तमपतद्भूतले किल ॥ तत्रान्धका असंख्याता बभूबुरपरे भृशम् । तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्य्यं रुद्रः शूलेऽन्धकं मृघे ॥ गृहीत्वा त्रिशिखाग्रेण ननर्त्त परभेश्वरः । इतरेऽप्यन्धकाः सर्व्वे चक्रेण परमेष्ठिना ॥ नारायणेन निहतास्तत्र येऽन्ये समुत्थिताः । असृग्धारास्तुषारैस्तु शूलप्रोतस्य चासकृत् ॥ अनारतं समुत्तस्थुः स्वतो रुद्रो रुषान्वितः । तस्य क्रोधेन महता मुखाज्ज्वाला विनिर्ययौ ॥ तद्रूपधारिणीं देवीं यान्तीं योगीश्वरीं विदुः । स्वरूपधारिणी चान्या विष्णुनापि विनिर्म्मिता ॥ ब्रह्मणा कार्त्तिकेयेन इन्द्रेण च यमेन च । वाराहेण च देवेन विष्णुना परमेष्ठिना ॥ पातालोद्धरणं रूपं तस्या देव्या विनिर्ममे । माहेश्वरी च माहेन्द्री इत्येता अष्ट मातरः ॥ कारणं यस्य यत् प्रोक्तं क्षेत्रज्ञेनावधारितम् ॥ शरीरादेव नाना तु तदिदं कीर्त्तितं मया । [] कामः क्रोधस्तथा लोभो मदो मोहाऽथ पञ्चमः ॥ मात्सर्य्यं षष्ठमित्याहुः पैशुन्यं सप्तमं तथा ॥ अनसूयाष्टमी ज्ञेया इत्येता अष्ट मातरः ॥ कामं योगीश्वरीं विद्धि क्रोधं माहेश्वरीं तथा ॥ लोभस्तु वैष्णवी प्रोक्ता ब्रह्माणी मद एव च । मोहः स्वयन्तु कौमारी मात्सर्य्यं चैन्द्रजां विदुः ॥ यामी दण्डधरा देवी पैशुन्यं स्वयमेव च । अनुसूया वराहाख्या इत्येताः परिकीर्त्तिताः ॥ कामादिगण एषोऽयं शरीरं परिकीर्त्तितम् । जग्राह मूर्त्तिन्तु यथा तथा ते कीर्त्तितं मया ॥ एताभिर्देवताभिश्च तस्य रक्ते तु शोषिते । क्षयं गतासुरी माया स च सिद्धोऽन्धकोऽभवत् ॥ एतत्ते सर्व्वमाख्यातमात्मविद्यामृतं मया । य एतच्छृणुयान्नित्यं मातॄणामुद्भवं शुभम् ॥ तस्य ताः सर्व्वदा रक्षां कुर्व्वन्त्यनुदिनं नृप ! । येनैतत् पट्यते जन्म मातॄणां पुरुषोत्तम ! ॥ स धन्यः सर्व्वदा लोके शिवलोकञ्च गच्छति । तासाञ्च ब्रह्मणा दत्ता अष्टमी तिथिरुत्तमा ॥ एताः संपूजयेद्भक्त्या बिल्वाहारो नरः सदा । तस्य ताः परितुष्टास्थ क्षेमारोग्यं ददन्ति च ॥” इत्यादि वाराहपुराणे कामादिमातृगणोत्पत्ति- र्नामाध्यायः ॥ अपि च । “ब्रह्मेशगुहविष्णूनां तथेन्द्रस्य च शक्तयः । शरीरेभ्यो विनिष्क्रम्य तद्रूपैश्चण्डिकां ययुः ॥ यस्य देवस्य यद्रूपं यथाभूषणवाहनम् । तद्बदेव हि तच्छक्तिरसुरान् योद्धुमाययौ ॥ हंसयुक्तविमानाग्रे साक्षसूत्रकमण्डलुः । आयाता ब्रह्मणः शक्तिर्ब्रह्माणी साभिधीयते ॥ माहेश्वरी वृषारूढा त्रिशूलवरधारिणी । महाहिबलया प्राप्ता चन्द्ररेखाविभूषणा ॥ कौमारी शक्तिहस्ता च मयूरवरवाहना । योद्धुमम्याययौ दैत्यानम्बिका गुहरूपिणी ॥ तथैव वैष्णवी शक्तिर्गरुडोपरि संस्थिता । शङ्खचक्रगदाशार्ङ्गखड्गहस्ताभ्युपाययौ ॥ यज्ञवाराहमतुलं रूपं या बिभ्रतो हरेः । शक्तिः साप्याययौ तत्र वाराहीं बिभ्रती तनुम् ॥ नारसिंही नृसिंहस्य बिभ्रती सदृशं वपुः । प्राप्ता तत्र शटाक्षेपक्षिप्तनक्षत्रसंहतिः ॥ बज्रहस्ता तथैवैन्द्री गजराजोपरिस्थिता । प्राप्ता सहस्रनयना यथा शक्रस्तथैव सा ॥ ततः परिवृतस्ताभिरीशानो देवशक्तिभिः । हन्यन्तामसुराः शीघ्रं मम प्रीत्याह चण्डिकाम् ॥ ततो देवीशरीरात्तु विनिष्क्रान्तातिभीषणा । चण्डिका शक्तिरत्युग्रा शिवाशतनिनादिनी ॥” इति मार्कण्डेयपुराणम् ॥ मातृवर्गो यथा, -- “गुरोः
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें