🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:29:10 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जमकातर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जम-+कातर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कातर

अर्थ: कायर, डरपोक, हतोत्साह

संस्कृत: पर्याय: अधीर

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कातर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कातर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कातर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकातरःकातरौकातराः
द्वितीयाकातरम्कातरौकातरान्
तृतीयाकातरेणकातराभ्याम्कातरैः
चतुर्थीकातरायकातराभ्याम्कातरेभ्यः
पञ्चमीकातरात् / कातराद्कातराभ्याम्कातरेभ्यः
षष्ठीकातरस्यकातरयोःकातराणाम्
सप्तमीकातरेकातरयोःकातरेषु
सम्बोधनहे कातरहे कातरौहे कातराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कातर
कातर
kātara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अधीर (3.1.26) अधीर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कातर १ वि॰ [सं॰] [संज्ञा कातरता]
१. अधीर । व्याकुल । चंचल ।
२. डरा हुआ । भयभीत ।
३. डरपोक । बुजदिल । उ॰— कोउ कातर युद्ध परात समय (शब्द॰) ।
४. आर्त । दु:खित । उ॰— कातर वियोगिन दुखद रन कीभूमी पावस नभ भई । भारतेंदु ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ ११० । यौ॰—कातोरोक्ति पु (१) दु:ख से भरा वचन । (२) विनती । आर्तविनय ।
५. विवश । लाचार । (को॰) ।
कातर २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. घडनैल ।
२. एक प्रकार की मछली ।
कातर ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ कर्तरी] जबडा । चोभर ।—(कलंदर) ।
कातर ४ संज्ञा स्त्री॰[सं॰ कतृ = कातनेवाला] कोल्हू में लकडी का वह तख्ता जिसपर हाँ कनेवाला बैठता है और जो कोल्हु का कमर से लगा हुआ उसक चारों और घूमता है । इसी में बैल जोते जाते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कातर mf(आ)n. (etym. doubtful, perhaps from कतर, ‘uncertain as to which of the two’, BRD.), cowardly, faint-hearted, timid, despairing, discouraged, disheartened, confused, agitated, perplexed, embarrassed, shrinking, frightened, afraid of (loc. or inf. or in comp.), R.; Mṛcch.; Ragh.; Megh.; Śak.; Pañcat.; Hit.
कातर m. a kind of large fish (Cyprinus Catla, कातल), L.
N. of a man (see कातरायण)
कातर n. (in स-कातर) ‘timidity, despair, agitation’.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (270,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कातर a. [ईषत्तरतिस्वकार्यासीद्धिं गच्छति, तॄ-अच् कोः कादेशः Tv.] 1 Cowardly, timid, discouraged; वर्जयंति च कातरान् Pt. 4. 42; Amaru. 7, 30, 75; R. 11. 78; Me. 77. --2 Distressed, grieved, afraid; किमेवं कातरासि Ś. 4. --3 Agitated; perplexed, confused; Bh. 1. 60. --4 Tremulous through fear (as eyes); R. 2. 52; Amaru. 79. --रः 1 A large kind of fish. --2 A boat, raft.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0392-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कातर त्रि० ईषत्तरति स्वकार्य्यसमाप्तिं गच्छति तॄ--अच् कोः कादेशः । १ अधीरे, व्यसनाकुले अमरः २ भीते, ३ विवशे, ४ चञ्चले च । “घेन्वा तदध्यासितकातराक्ष्या” रघुः । “तयोः समापत्तिषु क्रातराणि” कुमा० । “कातरोऽपि यदि चोद्गतार्चिषा” रघुः । “मद्गेहिन्याः पिय इति सखे! चेतसा कातरेण” मेघ० । “विद्धा मृगी व्याध- शिलीमुखेन मृगोऽपि तत्कातरवीक्षणेन” उद्भटः । के जले आतरति प्लवते न तु विशेषती मज्जति । ५ उडुपे । (कातला) ६ मत्स्यभेदे पुंस्त्री स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । ७ ऋषिभेदे पु० ततः गोत्रे नडा० फक् । कातरायण तद्गोत्रापत्ये पुंस्त्री । भावे ष्यञ् । कातर्य्य व्याकुल- तायां न० “कातर्य्यं केवला नीतिः शौर्य्यं श्वापदचेष्टितम्” रघु । तल् कातरता स्त्री, त्व कातरत्व न० तदर्थे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1862,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कातरः, त्रि, (कु कष्टेन तरतीति । कु + तॄ + अच् । कोः कादेशः ।) व्यसनाकुलचित्तः । व्याकुलः । तत्पर्य्यायः । अधीरः २ । इत्यमरः । ३ । १ । २६ ॥ (यथा रघुः ११ । ७८ । “कातरोऽसि यदि वोद्गतार्चिषा तर्ज्जितः परशुधारया मम” ॥)
कातरः, पुं, (कं जलं आतरति । क + आ + तॄ + अच् ।) कातलमत्स्यः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-083-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कातर" आता है (9)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जम-कातरसमास: जम + कातर तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: कातर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कातर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जमकातर 📚जम 📚कातर ➤ जम (खाना) + कातर (कायर, डरपोक, हतोत्साह)
संस्कृत: पर्याय: अधीर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जम 📚पु संज्ञा पुं॰ दे॰ 'यम'🟠🟢🟤
कातर 📚अधीर । व्याकुल । चंचल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कातर

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • जमकातर = जम + कातर तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें