🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:57:58 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जरठ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जरठ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जरठ

अर्थ: कठोर,ठोस

संस्कृत: पर्याय: खक्खट, कठिन, क्रूर, कठोर, निष्ठुर

व्युत्पत्ति: जॄ +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जरठ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. जरठ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जरठ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजरठःजरठौजरठाः
द्वितीयाजरठम्जरठौजरठान्
तृतीयाजरठेनजरठाभ्याम्जरठैः
चतुर्थीजरठायजरठाभ्याम्जरठेभ्यः
पञ्चमीजरठात् / जरठाद्जरठाभ्याम्जरठेभ्यः
षष्ठीजरठस्यजरठयोःजरठानाम्
सप्तमीजरठेजरठयोःजरठेषु
सम्बोधनहे जरठहे जरठौहे जरठाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जरठ
जरठ
jaraṭha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जरठ १ वि॰ [सं॰]
१. कर्कश । कठिन ।
२. वृद्ध । बुड्ढा । उ॰— जरठ भयउँ अब कहै रिछेसा ।—मानस, ४ ।२९ ।
३. जीर्ण । पुराना ।
४. पांडु । पीलापन लिये सफेद रंग का ।
जरठ २ संज्ञा पुं॰ बुढ़ापा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जरठ mfn. old, Bhartṛ. (Śāntiś. iv, 17), BhP. vi, ix, xi; Rājat. ii, 170
bent, drooping, W.
for जठर, hard, solid, Sāh. iv, 9 a/5
harsh, cruel, W.
strong, violent, Hcar. ii, 24; Vcar. xi f.
yellowish (old leaves' colour), L.
full-grown, Mālatīm.
जरठ m. old age, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (413,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जरठ a. [जॄ बा ˚अठ] 1 Hard, solid. --2 Old, aged; अयमतिजरठाः प्रकामगुर्वीः परिणतदिक्करिकास्तटीर्बिभर्ति Śi. 4. 29 (where जरठ means ‘hard’ also). --3 Decayed, decrepit, infirm. --4 Bent, bowed down, drooping. --5 Pale, yellowish-white. --6 Full-grown, ripe, matured; जरठकमल Śi. 11. 14. --7 Hard-hearted, cruel. --ठः 1 N. of Pāṇḍu, father of the five Pāṇḍavas. --2 Old age.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0507-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जरठ त्रि० जॄ--बा० अठ । १ कर्कशे कठिने २ पाण्डुनृपे पु० मेदि० । ३ जीर्णे त्रि० हेम० ४ जरायां विश्वः । “नीरन्ध्रास्तनु- मालिखन्तु जरठच्छेदानलग्रन्थयः” सा० द० । “अयमति जरठाः प्रकामगुर्व्वीः” माघः । ५ परिणते च । “जरठक- मलकन्दच्छेदगौरैर्मयूखैः” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3057,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जरठः, त्रि, (जीर्य्यत्यनेनेति । जॄ वयोहानौ + उणां १ । १०२ । सूत्रे बाहुलकात् जॄशमोर- प्यटः इत्युज्ज्वलदत्तोक्तेरठः ।) कर्कशः । पाण्डुः । कठिनः । इति मेदिनी । ठे, १३ ॥ (यथा, माघे । ४ । २९ । “अयफतिजाठाः प्रकामगुर्व्वी- रलघुविलम्बिपयोधरोपरुद्धाः ॥”) जीर्णः । इति हेमचन्द्रः ॥ (वृद्धः । यथा, भागवते । ६ । १ । २५ । “स बद्धहृदयस्तस्मिन्नर्भके कलभाषिणि । निरीक्षमाणस्तल्लीलां मुमुदे जरठो भृशम् ॥” परिणतः । यथा, माघे । ११ । १४ । “हिमरुचिररुणिम्ना राजते रज्यमानै- र्जरठकमलकन्दच्छेदगौरैर्मयूखैः ॥”) जरायां पुं । इति विश्वः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-517-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जरठजरठ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: जरठ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जरठ 📚 ➤ कठोर,ठोस
संस्कृत: पर्याय: खक्खट, कठिन, क्रूर, कठोर, निष्ठुर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जरठ 📚कर्कश । कठिन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
जरठ
कठोर (३.१.७५) — खक्खट, कठिन, क्रूर, कठोर, निष्ठुर, दृढ, मूर्तिमत्, मूर्त

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें