🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:34:38 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जरणम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जरणम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जरणम्

अर्थ: बूढ़ा, क्षीण, निर्बल

संस्कृत: जीरकः · पर्याय: जीरक, अजाजी, कणा

व्युत्पत्ति: जृ +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जरण (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. जरण (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. जरण (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जरण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजरणःजरणौजरणाः
द्वितीयाजरणम्जरणौजरणान्
तृतीयाजरणेनजरणाभ्याम्जरणैः
चतुर्थीजरणायजरणाभ्याम्जरणेभ्यः
पञ्चमीजरणात् / जरणाद्जरणाभ्याम्जरणेभ्यः
षष्ठीजरणस्यजरणयोःजरणानाम्
सप्तमीजरणेजरणयोःजरणेषु
सम्बोधनहे जरणहे जरणौहे जरणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जरण
जरण
jaraṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जरण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हींग ।
२. जीरा ।
३. काला नमक । सौवर्चल ।
४. कासमर्द । कसौजा ।
५. जरा । बुढ़ापा ।
६. दस प्रकार के ग्रहणों में से एक जिसमें पश्चिम से मोक्ष होना प्रारंभ होता है ।
७. सुफेद जीरा ।
जरण संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. काला जीरा ।
२. वृद्धावस्था । बुढ़ापा ।
३. स्तुति । प्रशंसा ।
४. मोक्ष । मुक्ति ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जरण mfn. old, decayed, RV. iv, 33, 3; x, 40, 3
solvent, promoting digestion, Suśr. i, 42 and 45
जरण m. n. cumin-seed, L.
जरण m. Nigella indica, L.
Asa foetida, L.
a kind of salt, L.
= ˚र्णु, Gal.
Cassia Sophora, L.
जरण n. the becoming old, W.
decomposition, Sarvad. iii, 225 (cf. 221)
digestion, Car. iii, 4 and 17
one of the 10 ways in which an eclipse is supposed to end, VarBṛS. v
Costus speciosus or arabicus, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (413,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जरण a. [जॄ-ल्यु] 1 Old, decayed, infirm. --2 Promoting digestion. --णः, --णं Cummin seed. --णा 1 Old age. --2 Praise. --णं 1 Old age. --2 One of the ten ways in which an eclipse is supposed to end.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0507-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जरण त्रि० जॄ--ल्यु । १ जीर्णे २ जीरके ३ कृष्णजीरके ४ सौव- र्चलवणे च पु० शब्दर० । ५ हिङ्गुनि ६ कुष्ठौषधौ न० । ७ कासमर्दे पु० राजनि० । ८ कृष्णजीरके स्त्री राजनि० । “भद्रं जीवन्तो जरणामशीमहि” ऋ० १० । ३७ । ६ । [] ९ जरायां स्त्री “विप्रस्य जरणामुपेयुषः” १० । ३९ । ८ “प्रात र्जरेथे जरणेव कापया” १० । ४० । ३ । स्तुत्यर्थक--जरते- युच् । १० स्तुतौ “वक्वा जरणा अनाकृतः” ऋ० १ । १४१ । ७ । “जरणा स्तुतिः” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3057-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जरणं, क्ली, (जरयतीति । जॄष् + णिच् + ल्युः ।) हिङ्गु । कुष्ठौषधी । जीर्णे, त्रि । इति शब्द- रत्नावली ॥ (श्वेतजीरकः । पर्य्याया यथा, -- “अजाजी जरणं दीप्यं मागधी जीरकं सितम् ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥)
जरणः, पुं, (जरयतीति । जॄष् + णिच् + ल्यः ।) जीरकः । (यथा, -- “जीरको जरणो जाजी कणा स्याद्दीर्घजीरकः ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) कृष्णजीरकः । सौवर्च्चललवणम् । इति शब्द- रत्नावली ॥ कासमर्द्दः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-517-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जरण" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जरणम्जरण (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: जरण (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | जरण (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जरणम् 📚 ➤ बूढ़ा, क्षीण, निर्बल
संस्कृत: जीरकः · पर्याय: जीरक, अजाजी, कणा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जरण 📚हींग🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
जरण
जीरा (२.९.३७) — जीरक, अजाजी, कणा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें