🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:54:00 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जरायुज

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जरायुज

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जरायुज

अर्थ: गर्भाशय से उत्पन्न, पिण्डज

व्युत्पत्ति: जरायु-ज

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जरायुज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. जरायुज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जरायुज (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजरायुजःजरायुजौजरायुजाः
द्वितीयाजरायुजम्जरायुजौजरायुजान्
तृतीयाजरायुजेनजरायुजाभ्याम्जरायुजैः
चतुर्थीजरायुजायजरायुजाभ्याम्जरायुजेभ्यः
पञ्चमीजरायुजात् / जरायुजाद्जरायुजाभ्याम्जरायुजेभ्यः
षष्ठीजरायुजस्यजरायुजयोःजरायुजानाम्
सप्तमीजरायुजेजरायुजयोःजरायुजेषु
सम्बोधनहे जरायुजहे जरायुजौहे जरायुजाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जरायुज
जरायुज
jarāyuja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मनुष्य, गाय आदि (3.1.50)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जरायुज संज्ञा पुं॰ [सं॰] वह प्राणी जो आँवल या खेड़ी में लिपटा हुआ अपनी माता के गर्भ से उत्पन्न हो । पिंडज ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जरायु—ज mfn. viviparous, AV. i, 12, 1; Mn. i, 43; MBh. xiv; Suśr.; BhP.
(accord. to some in AV. i, 12, 1 = ‘sprung from the womb of a cloud’, said of lightning).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (414,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जरायुज त्रि० जरायौ जायते जन--ड ७ त० । जरायु- मध्यजाते मनुष्यादौ अमरः । जरायुजभेदाश्च मनुन दर्शिता यथा “पशवश्च मृगाश्चैव व्यालाश्चोभयतो- दतः । रक्षांसि च पिशाचाश्च मनुष्याश्च जरायुजाः” “पशवः गवाद्याः मृगा हरिणाद्या व्यालाः सिंहाद्याः” कुल्लू० “त्रीणि स्थानानि भूतानां चतुर्थं नोपपद्यते । स्थलमापस्तथाकाशं जन्म चापि चतुर्विधम् । अण्डजो द्भिज्जसंस्वेदजरायुजमथापि वा । चतुर्द्धा जन्म इत्ये- तद्भूतग्रामस्य लक्षणम्” इत्युपक्रमे “द्विपादबहुपा- दानि तिर्य्यग्गतियुतानि च । जरायुजानि भूतानि” भा० आनु० ४२ अ० । संक्षेपेणोक्ताः । “या तु चर्माकृतिः सूक्ष्मा जरायुः सा निगद्यते । शुक्रशोणितयोर्योगस्तस्मिन् संजायते यतः । तत्र गर्भो भवेद्यस्मात्तेन प्रोक्तो जरा- पुजः” इति देवीभाग० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3059,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जरायुजः, त्रि, (जरायौ जायते इति । जन + डः ।) गर्भाशयजातः । स तु नृगवादिः । इत्यमरः । ३ । १ । ५० ॥ “या तु चर्म्माकृतिः सूक्ष्मा जरायुः सा निगद्यते । श्रुक्रशोणितयोर्योगस्तस्मिन् संजायते यतः । तत्र गर्भो भवेद्यस्मात्तेन प्रोक्तो जरायुजः ॥” इति महाभागवते भगवतीगीता ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-518-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "जरायुज" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जरायुजजरायुज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: जरायुज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जरायुज 📚 ➤ गर्भाशय से उत्पन्न, पिण्डज

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जरायुज 📚वह प्राणी जो आँवल या खेड़ी में लिपटा हुआ अपनी माता के गर्भ से उत्पन्न …🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
जरायुज

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • जरायुज = जरायु + ज तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें