🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:32:00 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जलंबल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जलम्+बल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जलम्

अर्थ: स्फूर्तिहीन, ठण्डा, शीतल, जड़

संस्कृत: जलम् · पर्याय: अप्, वार्, वारि, सलिल, कमल

व्युत्पत्ति: जल् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जल (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. जल (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. जल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. जल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जल (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजलम्जलेजलानि
द्वितीयाजलम्जलेजलानि
तृतीयाजलेनजलाभ्याम्जलैः
चतुर्थीजलायजलाभ्याम्जलेभ्यः
पञ्चमीजलात् / जलाद्जलाभ्याम्जलेभ्यः
षष्ठीजलस्यजलयोःजलानाम्
सप्तमीजलेजलयोःजलेषु
सम्बोधनहे जलहे जलेहे जलानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

बल

अर्थ: बल युक्त होना, जीना, धान्य संचय करना, द्रव्य को रोकना

संस्कृत: प्राणने धान्यावरोधने च

अंग्रेज़ी: to breathe, to be powerful, to collect grains

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. बल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. बल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — बल् (भ्वादिगण) · अर्थ: बल युक्त होना, जीना, धान्य संचय करना, द्रव्य को रोकना (प्राणने धान्यावरोधने च)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमबलतात् / बलताद् / बलतुबलताम्बलन्तु
मध्यमबल / बलतात् / बलताद्बलतम्बलत
उत्तमबलानिबलावबलाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: बलति · लिट्: बबाल · लुट्: बलिता · लृट्: बलिष्यति · लोट्: बलतात् · लङ्: अबलत् · विधिलिङ्: बलेत् · आशीर्लिङ्: बल्यात् · लुङ्: अबालीत् · लृङ्: अबलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: बलन · ण्वुल्: बालकः · तृच्: बलिता · ण्यत्: बाल्यः · तव्य: बलितव्यः · अनीयर्: बलनीयः · क्त: बलितः · क्तवतु: बलितवान् · शतृ: बलन् · स्य-शतृ: बलिष्यन् · क्त्वा: बलित्वा · ल्यप्: प्रबल्य · तुमुन्: बलितुम् · णमुल्: बालम् · घञ्: बालः · क्तिन्: बल्ति · क्वसु: बेलिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जल
जल
jala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
घृत, अमृत (3.3.83)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जल १ वि॰ [सं॰]
१. स्फूर्तिहीन । ठंढा । जड़ा ।
२. मूढ़ । हतज्ञान [को॰] ।
जल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पानी ।
२. उशीर । खस ।
३. पूर्वाषाढ़ा नक्षत्र ।
४. ज्योतिष के अनुसार जन्मकुंडली में चौथा स्थान ।
५. सुगंधवाला । नेत्रबाला ।
६. धर्मशास्त्र के अनुसार एक प्रकार की परिक्षा या दिव्य । वि॰ दे॰ दिव्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. जल mfn. = जड (cf. √ जल्), stupid (cf. ˚लाद्किप, ˚लाशय), ŚārṅgP. xxi (v.l.)
जल m. (g. ज्वलादि) a stupid man, Śiś. v, 37
N. of a man (with the patr. Jātūkarṇya), ŚāṅkhŚr. xvi, 29, 6
जल n. (also pl.) water, any fluid, Naigh. i, 12; Yājñ. i, 17; MBh. &c. (ifc. f(आ). )
जल n. a kind of Andropogon, Bhpr. vii, 10, 52 & 78; 28, 18
the 4th mansion (in astrol.), VarYogay. iv, 26
a cow's embryo (गो-कलक or ˚लन), L.
(= जड) frigidity (moral or mental or physical), W.
2. जल Nom. ˚लति, to become water, Śatr. xiv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (414,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जल, क पिधाने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां- परं-सकं-सेट् ।) पिधानमाच्छादनम् । क, जालयति चन्द्रं मेघः । इति दुर्गादासः ॥
जल, ज धान्ये । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां- परं-सकं-सेट् । अकं इति केचित् ।) ज, जालः जलः । धीयते अनेनेति धानं तस्य भावः धान्यं जीवनोपयोगिक्रिया । जलति लोकान् जलम् । जीवयतीत्यर्थः । धीयते आच्छाद्यते अनेनेति धानं तस्य भावः धान्यं आच्छादनक्रिया । जलति जालेन मत्स्यान् जालिक इति वा । गोविन्दभट्टस्तु धनस्य भावः धान्यं समृद्धिः । जलति धनी समृद्धः स्यादित्यर्थ इत्याह । इति दुर्गादासः ॥
जलं, क्ली, गोकलनम् । ह्रीवेरम् । इति मेदिनी । ले, १८ ॥ (यथा, भावप्रकाशे अरोचकाधि- कारे । “जलं सकृष्णागुरुभृङ्गकेसरम् ।” इति ॥ * ॥ जलति जीवयति लोकात् जलति आच्छादयति [] भूम्यादीनिति वा । जल + पचाद्यच् ।) पानी- यम् । पञ्चभूतान्तर्गतभूतविशेषः । अस्य धर्म्माः । रूपं द्रवत्वं प्रत्यक्षयोगित्वञ्च । इदं गुरुरस- विशिष्टञ्च । अस्य गुणाश्चतुर्द्दश । यथा, -- स्पर्शः १ संख्या २ परिमितिः ३ पृथक्त्वम् ४ संयोगः ५ विभागः ६ परत्वम् ७ अपरत्वम् ८ वेगः ९ द्रवत्वम् १० गुरुत्वम् ११ रूपम् १२ रसः १३ स्नेहः १४ । अस्य वर्णः शुक्लः रसो मधुरः स्पर्शः शीतलः । स्नेहः द्रवत्वं स्वाभा- विकगुणः । परमाणुजलं नित्यम् । सावयव- जलं अनित्यम् । अनित्यजलं त्रिविधं यथा । देहं अयोनिजम् १ इन्द्रियं रसनम् २ विषयः सिन्धुहिमादिः ३ । इति भाषापरिच्छेदः ॥ * ॥ तस्यात्पत्तिर्यथा -- “रूपमात्राद्विकुर्व्वाणात्तेजसो दैवचोदितात् । रसमात्रमभूत्तस्मादम्भो जिह्वारसग्रहः ॥” * ॥ तस्य लक्षणं यथा, -- “क्लेदनं पिण्डनं तृप्तिः प्राणनाप्यायनादनम् । तापापनोदो भूयस्त्वभम्भसो वृत्तयस्त्विमाः ॥” इति श्रीभागवतम् ॥ * ॥ “अपां शैत्यं तथा क्लेदो द्रवत्वं स्नेहसौम्यता । जिह्वाविस्यन्दनञ्चापि भौमानां श्रपणं तथा ॥ चतुर्थमापो विज्ञेयं जिह्वाध्यात्मं प्रचक्ष्यते । अधिभूतं रसस्तत्र सोमस्तत्राधिदैवतम् ॥” इत्याश्वमेधिकपर्व्व ॥ * ॥ तत्पर्य्यायः । आपः २ स्त्रीलिङ्गवहुवचनान्तो- ऽयम् । वाः ३ वारि ४ सलिलम् ५ कमलम् ६ पयः ७ कीलालम् ८ अमृतम् ९ जीवनम् १० भुवनम् ११ वनम् १२ कवन्धम् १३ उदकम् १४ पाथः १५ पुष्करम् १६ सर्व्वतोमुखम् १७ अम्भः १८ अर्णः १९ तोयम् २० पानीयम् २१ नीरम् २२ क्षीरम् २३ अम्बु २४ सम्बरम् २५ मेघपुध्पम् २६ घनरसः २७ । इत्यमरः । १ । १० । ३ ॥ आपः २८ सान्तक्लीवोऽयम् । सरिलम् २९ सलम् ३० जडम् ३१ कम् ३२ अन्धम् ३३ कपन्धम् ३४ उदम् ३५ दकम् ३६ नारम् ३७ शम्बरम् ३८ अब्भ्रपुष्पम् ३९ धनरसम् ४० घृतम् ३१ । इति भरतः ॥ पीप्पलम् ४२ कुशम् ४३ विषम् ४४ काण्डम् ४५ सवरम् ४६ सरम् ४७ कृपीटम् ४८ चन्द्रोरसम् ४९ सदनम् ५० कर्व्वुरम् ५१ व्योम ५२ सम्बः ५३ सरः ५४ इरा ५५ वाजम् ५६ तामरम् ५७ । इति जटाधरः ॥ कम्बलम् ५८ स्यन्दनम् ५९ सम्ब- लम् ६० जलपीथम् ६१ क्षरम् ६२ ऋतम् ६३ ऊर्ज्जम् ६४ कोमलम् ६५ सोमम् ६६ । इति शब्दरत्नावली ॥ * ॥ तस्य गुणाः । ईषत् कषाय- त्वम् । मधुरत्वम् । क्लेदित्वम् । शीतलत्वम् । तृष्णानाशित्वम् । अव्यक्तरसत्वम् । शरीरेन्द्रिय- तर्पणत्वञ्च ॥ * ॥ सुगन्धस्य तस्य गुणाः । अस्पष्ट- रसत्वम् । सुशीतत्वम् । तर्षनाशित्वञ्च ॥ * ॥ स्वच्छस्य तस्य गुणाः । लघुत्वम् । हृद्यत्वम् । गुणवत्त्वञ्च ॥ * ॥ पर्णशैवालकर्दमयुक्तजल- गुणाः । पिच्छिलत्वम् । कृमिलत्वम् । क्लिन्न- [] त्वम् । विवर्णत्वम् । विरसत्वम् । सान्द्रत्वम् । दुर्गन्धित्वम् । अहितकारित्वञ्च ॥ * ॥ दिवा सूर्य्यकिरणरात्रिचन्द्ररश्मिजुष्टजलगुणाः । अरू- क्षत्वम् । अनभिष्यन्दित्वम । गगनाम्बुतुल्य- त्वञ्च ॥ * ॥ साधारणजलगुणाः । वृष्यत्वम् । दीपनत्वम् । मधुरत्वम् । लघुत्वञ्च ॥ * ॥ वर्षा- कालीनजलगुणाः । गुरुत्वम् । अभिष्यन्दित्वम् । मधु
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जल" आता है (60)
दक जल । पानीसल जल । पानीसव जल । पानीतोय जल । पानी । पूर्वाषाढ़ा नक्षत्रमधु पानी । जलवार जल । पानीअंबु जल । पानीअर्घ षोडशोपचार में से एक । जल, दूध, कुशाग्र, दही, सरसों, तंडुल और जव को मिल…क्षप जल । पानीवारि जल । पानीविमल निर्मल । मलरहित । स्वच्छ । साफ । जैसे, जलसलिल जल । पानीअग्नि आग । तेज का गोचर रूप । उष्णता । पृथ्वी, जल, वायु, आकाश आदि पंचभूतों या…कृत्स जलऋत उंछवृत्तिरज वह रक्त जो स्त्रियों और स्तनपायी जाति के मादा प्राणियों के योनिमार्ग स…वन बन । जंगलशव मृत शरीर । प्राणरहित देह । लाश । मुर्दा । विशेष—इस शब्द का प्रयोग केवल…असु प्राणवायु । प्राणइरा कश्यप की वह स्त्री जिससे बृहस्पति या उदभिज उत्पन्न हुएउडु नक्षत्र । तारा । यौ॰—उडुपति । उडुराज । २ पक्षी । चिड़ियाँ । ३ केवट । म…उदक उत्तर दिशाकुश काँस की तरह की एक पवित्र और प्रसिद्ध घास । डाभ । दर्भघृत घी । तपाया हुआ मक्खननीर दो चीजों को बाँधने या गाँठ देने के लिये रस्सी का फेरा या फंदा । मुहा॰—…नेप कुल पुरोहितपवन वायु । हवा । मुहा॰— पवन का भूसा होना = उड़ जाना । न ठहरना । कुछ न रहनापाथ अग्निपान पेय पीने योग्य । जिसे पी सकेंबिस पु ^१ संज्ञा पुं॰भूत वे भूल द्रव्य जो सृष्टि के मुख्य उपकरण है और जिनकी सहायता से सारी सृष्…वाज घृत । घोविष वह पदार्थ जो किसी प्राणी के शरीर में किसी प्रकार पहुँचने पर उसके प्राण…शवर एक पहाड़ी जंगली जाति । विशेष—इस जाति के लोग मोरपंख से अपने को सजाते है…शिव मंगल । कल्याण । क्षेमसूम दूधहला वयस्या । सहेली । सखीअत्क पथिकअमृत वह वस्तु जिसके पीने से जीव अमर हो जाता है । पुराणनुसार समुद्रमंथन से न…अर्ण वर्ण । अक्षर । जैसे, पंचाण=पंचाक्षरअस्र कोनाउद्र पु संज्ञा पुं॰कबंध पीपा । कंडलकुंत गवेधुक । कौड़िल्ला । केसईकुवल कुमुदिनी । कुईक्षर नाशवान् । नष्ट होनेवालाघृणि प्रकाश की किरणछाया प्रकाश का अभाव जो उसकी किरणों के व्यवधान के कारण किसी स्थान पर होता है…धरुण ब्रह्मनलिन पद्म । कमलनीवर मिक्षु । परिव्राजकभुवन जगत्भेषज औषध । दवायोनि आकर । खानिसुधा अमृत । पीयुष । अमीसुरा मद्य । मदिरा । वारुणी । शराब । दारु । विशेष— दे॰ 'मदिरा'होमि अग्निकीलाल अमृतक्षीर दुध । पय । यौ॰—क्षीरसार = मक्खन

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जलम्जल (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: जल् + अच्)
अन्य सम्भावना: जल (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | जल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
बलबल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: बल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | बल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जलम् 📚 ➤ स्फूर्तिहीन, ठण्डा, शीतल, जड़
संस्कृत: जलम् · पर्याय: अप्, वार्, वारि, सलिल, कमल

बल 📚 ➤ बल युक्त होना, जीना, धान्य संचय करना, द्रव्य को रोकना
संस्कृत: प्राणने धान्यावरोधने च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जल 📚स्फूर्तिहीन । ठंढा । जड़ा🟠🔵🟣🟢🟤
बल् 📚only Intens. बल्बलीति, to whirl round in a circle, ŚBr🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
जल
जल के नाम (१.१०.३) — अप्, वार्, वारि, सलिल, कमल, पयस्, कीलाल, अमृत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
जलंबलजलम् + बलअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • जलम्: जल् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें