🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:26:26 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जलाधिप

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जलाधिप

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जलाधिप

अर्थ: वरुण का विशेषण

व्युत्पत्ति: जल-अधिप

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जलाधिप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जलाधिप (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजलाधिपःजलाधिपौजलाधिपाः
द्वितीयाजलाधिपम्जलाधिपौजलाधिपान्
तृतीयाजलाधिपेनजलाधिपाभ्याम्जलाधिपैः
चतुर्थीजलाधिपायजलाधिपाभ्याम्जलाधिपेभ्यः
पञ्चमीजलाधिपात् / जलाधिपाद्जलाधिपाभ्याम्जलाधिपेभ्यः
षष्ठीजलाधिपस्यजलाधिपयोःजलाधिपानाम्
सप्तमीजलाधिपेजलाधिपयोःजलाधिपेषु
सम्बोधनहे जलाधिपहे जलाधिपौहे जलाधिपाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जलाधिप
जलाधिप
jalādhipa
🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जलाधिप m. = ˚पति, Hariv. 13885
‘Varuṇa’ and ‘lord of the stupid (जड)’, Naiṣ. ix, 23.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (415,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जलाधिप पु० ६ त० । १ वरुणे । “नाशक्नोदग्रतः स्थातुं विप्र- चित्तेर्जलाधिपः” हरिवं० २५२ अ० । जलाधीशादयोऽप्यत्र । वत्सरभेदे २ जलपतौ रव्यादिग्रहे च जलशब्दे कृषि- पराशरवाक्यम् दृश्यम् वत्सरभेदेन जलाधिपतिभेदानयनं तत्फलञ्च ज्यो० त० उक्तं यथा “जीवार्कबुधमन्दारकाव्य- चन्द्रमसः क्रमात् । राजा मन्त्री जलाधीशः शस्यपोऽद्रि- ७ हृतात् शकात्” । सप्तहृतशकाङ्के एकशेषे जीवो राजा अर्को मन्त्रीबुधो जलाधिपः शनिः शस्याधिपः । द्व्यवशेषे रव्यादिः । त्र्यवशेषे बुधादिः । चतुरवशेषे मन्दादि । पञ्चावशेषे भौमादि । षडवशेषे काव्यादि । सप्तावशेषे चन्द्रादि । मालान्यायेन पुनः जीवादीनां ग्रहणम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3074,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जलाधिप" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जलाधिपजलाधिप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जलाधिप 📚 ➤ वरुण का विशेषण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जलाधिप 📚m. = ˚पति, Hariv. 13885🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • जलाधिप = जल + अधिप कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬