🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:32:29 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जाठरम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जाठरम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जाठरम्

अर्थ: पेट से सम्बन्ध रखने वाला या पेट में होने वाला, उदरवर्ती, औदार

व्युत्पत्ति: जठर + अण् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जाठर (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. जाठर (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. जाठर (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जाठर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजाठरःजाठरौजाठराः
द्वितीयाजाठरम्जाठरौजाठरान्
तृतीयाजाठरेणजाठराभ्याम्जाठरैः
चतुर्थीजाठरायजाठराभ्याम्जाठरेभ्यः
पञ्चमीजाठरात् / जाठराद्जाठराभ्याम्जाठरेभ्यः
षष्ठीजाठरस्यजाठरयोःजाठराणाम्
सप्तमीजाठरेजाठरयोःजाठरेषु
सम्बोधनहे जाठरहे जाठरौहे जाठराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जाठर
जाठर
jāṭhara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जाठर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ जठर]
१. पेट । उदर ।
२. पेट की वह अग्नि जिसकी सहायता से खाया हुआ अन्न पचता है । जठराग्नि ।
३. भूख । क्षुधा ।
जाठर २ वि॰
१. जठर संबंधी ।
२. जो जठर से उत्पन्न हो (संतान) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जाठर mf(ई)n. being on or in or relating to the stomach or belly or womb (जठर), MBh. xii, 9661; MārkP. ii, 37
with अग्नि, ‘stomach fire’, digestive faculty, MBh. iii, 149; Suśr.
hunger, Pañcat. ii, 6, 50 (iv, 8, 3); BhP. iv
जाठर m. ‘womb-offspring’, a child, iii, 14, 38
N. of one of Skanda's attendants, MBh. ix, 2564.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (417,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जाठर a. (री f.) [जठरे भवः अण्] Belonging to or being in the stomach, stomachic, abdominal; धनक्षये वर्धति जाठराग्निः Pt. 2. 178. --रः 1 The digestive faculty, gastric fluid. --2 ‘Offspring of the womb’, a child.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0510-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जाठर पु० जठरे भवः अण् । जठरस्थिते १ वह्नौ “जाठरो भगवानग्निरीश्वरोऽन्नस्य पाचकः” सुश्रु० । २ कुमारानु- चरभेदे “विद्युताक्षो धनुर्वक्त्री जाठरो मारुताशनः” भा० श० ४६ अ० । तस्येदमण् । ३ जष्ठरसम्बन्धिनि त्रि० स्त्रियां ङीप् । “नानाशनः स्यान्न महाशनः स्यादलोलुपः साधु भिरागतः स्यात् । यात्रार्थमाहारमिहाददीत तथास्य स्याज्जठरी द्वारमुप्तिः” भा० शा० २७० अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3084,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जाठरम्जाठर (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: जाठर (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | जाठर (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जाठरम् 📚 ➤ पेट से सम्बन्ध रखने वाला या पेट में होने वाला, उदरवर्ती, औदार

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जाठर 📚पेट । उदर🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • जाठरम्: जठर + अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें