🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:03:26 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जात

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जात

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जात

अर्थ: अस्तित्व में लाया गया, जन्म दिया गया, पैदा किया गया

संस्कृत: घटत्वादिजातिः · पर्याय: जाति, सामान्य

व्युत्पत्ति: जन् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जात (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. जात (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जात (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजातम्जातेजातानि
द्वितीयाजातम्जातेजातानि
तृतीयाजातेनजाताभ्याम्जातैः
चतुर्थीजातायजाताभ्याम्जातेभ्यः
पञ्चमीजातात् / जाताद्जाताभ्याम्जातेभ्यः
षष्ठीजातस्यजातयोःजातानाम्
सप्तमीजातेजातयोःजातेषु
सम्बोधनहे जातहे जातेहे जातानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जात
जात
jāta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सामान्य (वर्ग) के नाम (1.4.32) जाति · सामान्य
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जात १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जन्म ।
२. पुत्र । बेटा ।
३. चार प्रकार के पारिभाषिक पुत्रों में से एक । वह पुत्र जिसमें उसकी माता के से गुण हों ।
४. जीव । प्राणी ।
५. वर्ग । श्रेणी । जाति (को॰) ।
६. समूह । यूथ (को॰) ।
जात २ वि॰
१. उत्पन्न । जन्मा हुआ । जैसे, जलजात । उ॰—देखत उदधिजात देखि देखि निज गात चंपक के पात कछू लिख्यौ है बनाइ के ।—केशव (शब्द॰) ।
२. व्यक्त । प्रकट ।
३. प्रशस्त । अच्छा ।
४. जिसने जन्म ग्रहण किया हो । जैसे, नवजात ।
जात ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ ज्ञाति] दे॰ जाति । यौ॰—जात पाँत ।
जात ४ संज्ञा स्त्री॰ [अ॰ जात]
१. शरीर । देह । काया । जैसे,— उसकी जात से तुम्हें बहुत फायदा होगा ।
२. कुल । वंश । नस्ल (को॰) ।
३. व्यक्तित्व (को॰) ।
४. जाति । कौम । बिरादरी ।
५. अस्तित्व । हस्ती (को॰) ।
जात ५ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ यात्रा] तीर्थयात्रा । किसी देवस्थान, तीर्थ आदि के निमित्त की जानेवाली यात्रा । उ॰—इहि बिधि बीते मास छ सात । चले समेत सिखर की जात ।—अर्ध॰, पृ॰ ६ ।
जात १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ ज्ञान]
१. ज्ञान । जानकारी । जैसे,— हमारी जान में तो कोई ऐसा आदमी नहीं है ।
२. समझ । अनुमान । खयाल । उ॰—मेरे जान इन्हहिं बोलिबे कारन चतुर जनक ठयो ठाट हतोरी ।—तुलसी (शब्द॰) । यौ॰—जान पहचान = परिचय । एक दूसरै से जानकारी । जैसे,—(क) हमारी उनकी जान पहचान नहीं है । (ख) उनसे तुमसे जान पहचान होगी । मुहा॰—जान में = जानकारी में । जहाँ तक कोई जानता है वहाँ तक । विशेष—इस शब्द का प्रयोग समास में या 'में' विभक्ति के साथ ही होता है । इसके लिंग के विषय में भी मतभेद है । पुंलिग और स्त्रीलिंग दोनों में प्रयोग प्राप्त होते है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जात mfn. (√ जन्; ifc. Pāṇ. vi, 2, 171) born, brought into existence by (loc.), engendered by (instr. or abl.), RV. &c.
grown, produced, arisen, caused, appeared, ib.
ifc. (Pāṇ. ii, 2, 5, Kāś.; 36, Vārtt. 1; vi, 2, 170) See मास-, सप्ताह-, &c.
appearing on or in VarBṛS. lii, 5 ff.
destined for (dat.), RV. iv, 20, 6; ix, 94, 4
turning to (dat.), Sāh. iii, 58/59
happened, become, present, apparent, manifest, TS.; VS. &c.
belonging to (gen.), RV. i, 83, 5; viii, 62, 10
ready at hand, Pañcat. ii, 16
possessed of (instr.), MBh. iv, 379
often ifc. instead of in comp. (Pāṇ. ii, 2, 36 Vārtt. 1; vi, 2, 170 f.; g. आहिताग्न्य्-आदि) e.g. किण-, दन्त-, &c., qq.vv.
जात m. a son, RV. ii, 25, 1; AV. xi, 9, 6; ŚBr. xiv; Pañcat.
a living being (said of men, rarely of gods), RV. iv, 2, 2; v, 15, 2; x, 12, 3; AV. xviii; VS. viii, 36
N. of a son of Brahmā, PadmaP. v
जात n. a living being, creature, RV.
birth, origin, i, 156, 2 and 163, 1; iii, 31, 3
race, kind, sort, class, species, viii, 39, 6; AV. &c.
a multitude or collection of things forming a class (chiefly ifc., e.g. कर्म-, ‘the whole aggregate of actions’, Mn. vii, 61/62 सुख-, ‘anything or everything included under the name pleasure’, Gīt. x, 3), Mn. ix; MBh. &c.
individuality, specific condition (व्यक्त), L.
= -कर्मन्, NārS.
(impers. with double instr.) it turned out or happened that, Rājat. v, 364
जात [cf. -γετος; Germ. Kind; Lith. gentis.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (417,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जात p. p. [जन् कर्तरि क्त] 1 Brought into existence, engendered, produced. --2 Grown, arisen. --3 Caused, occasioned. --4 Felt, affected by, oft. in comp.; ˚दुःख &c. --5 Apparent, clear. --6 Become, present. [] --7 Happened. --8 Ready at hand, collected; see जन्. --तः 1 A son, male offspring (in dramas often used as a term of endearment; अयि जात कथयितव्यं कथय U. 4 ‘dear boy, ‘oh my darling &c.’). --2 A living being. --ता A daughter, mostly used in addressing; जाते ‘dear child.’ --तं 1 A creature, living being. --2 Production, origin. --3 Kind, sort, class, species. --4 A collection of things forming a class; निःशेषविश्राणितक्रोशजातं R. 5. 1 all that goes to form wealth, i. e. every kind of property; so कर्मजातं the whole aggregate of actions; सुख˚ everything included under the name of सुख or pleasure; अपत्यजातं ‘the brood of young ones;’ Ś. 5. 22. --5 A child, a young one. --6 Individuality, specific condition. --Comp. --अपत्या a mother. --अमर्ष a. vexed, enraged. --अश्रु a. shedding tears. --इष्टिः f. a sacrifice performed at the birth of a child. --उक्षः a young bullock. --कर्मन् n. a ceremony performed at the birth of a child; R. 3. 18. --कलाप a. having a tail (as a peacock). --काम a. enamoured. --पक्ष a. having wings; अजातपक्ष unfledged. --पाश a. fettered. --पुत्रा a woman who has borne a son or sons. --प्रत्यय a. inspired with confidence. --प्रेत a. born and dead; Pt. 1. --मन्मथ a. fallen in love. --मात्र a. just born. --रूप a. beautiful, brilliant. --(पं) {1} gold; अप्याकरसमुत्पन्ना मणिजातिरसंस्कृता । जातरूपेण कल्याणि न हि संयोगमर्हति M. 5. 18; N. 1. 129 {2} the form in which a person is born, i. e. nakedness. {3} the thorn apple. ˚धर a. naked. --विद्या Ved. knowledge of the origin and nature of all things. --विभ्रम a. {1} confounded. {2} precipitate. --वेदस् m. an epithet of fire (or of the sun); Ku. 2. 46; Śi. 2. 51; R. 12. 104, 15. 72; the word is variously explained; cf. Nir.:--जातवेदाः कस्मात् जातानि वेद, जातानि वैनं विदुः, जाते जाते विद्यते इति वा, जातवित्तो वा जातधनो, जातविद्यो वा जातप्रज्ञानो यत्तज्जातः पशूनविंदतेति तज्जातवेदसो जातवेदस्त्वमिति ब्राह्मणम्. --वेदसी an epithet of Durgā. --वासगृहं, --वेश्मन् m. the lying-in-chamber.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0511-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जात त्रि० जन--कर्त्तरि क्त । १ उत्पन्ने २ व्यक्ते च भावे क्त । ४ जन्मनि ५ समूहे च मेदि० तत्र उत्पन्ने “तस्मात् कुमारं जातं घृतं वैवाग्रे प्रतिलेहयन्ति स्तनं वानुधापयन्ति” शत० ब्रा० १४ । ४ । ३ । ४ “सुवीजं चैव सुक्षेत्रे जातं संपद्यते यथा” मनुः संघे “निःशेषविश्राणितकोशजातम्” रघुः । “चतुर्विधस्थूलशरीरजातम्” वेदान्तः । “सर्वेषां धन- जातानामाददीताग्र्यमग्रजः” मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3084,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जातं, क्ली, (जन + कर्त्तरि क्तः ।) व्यक्तम् । समूहः । (यथा, भट्टिः । ३ । ३३ । “अन्याहुतिं हावयितुं सविप्रा- श्चिचीषयन्तोऽध्वरपात्रजातम् ॥” [] भावे क्तः ।) जन्म । (पारिभाषिकपुत्त्रविशेषे, पुं । यथा, पञ्चतन्त्रे । १ । ४४१ -- ४४२ । “जातः पुत्त्रोऽनुजातश्च अतिजातस्तथैव च । अपजातश्च लोकेऽस्मिन् मन्तव्याः शास्त्रवेदिभिः ॥ मातृतुल्यगुणो जातस्त्वनुजातः पितुः समः । अतिजातोऽधिकस्तस्मादपजातोऽधमाधमः ॥”) उत्पन्ने त्रि । इति मेदिनी । ते, १९ ॥ (यथा, हितोपदेशे । १ । १४ । “कोऽर्थः पुत्त्रेण जातेन यो न विद्वान् न धार्म्मिकः । काणेन चक्षुषा किं वा चक्षुःपीडैव केवलम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-530-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जात" आता है (13)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जातजात (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: जात (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जात 📚 ➤ अस्तित्व में लाया गया, जन्म दिया गया, पैदा किया गया
संस्कृत: घटत्वादिजातिः · पर्याय: जाति, सामान्य

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जात 📚जन्म🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
जात

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • जात: जन् + क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें