🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:51:29 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जातरूप

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जातरूप

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जातरूप

अर्थ: सुन्दर, उज्ज्वल

संस्कृत: सुवर्णम् · पर्याय: स्वर्ण, सुवर्ण, कनक, हिरण्य, हेमन्

व्युत्पत्ति: जात-रूप

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जातरूप (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. जातरूप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जातरूप (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजातरूपम्जातरूपेजातरूपाणि
द्वितीयाजातरूपम्जातरूपेजातरूपाणि
तृतीयाजातरूपेणजातरूपाभ्याम्जातरूपैः
चतुर्थीजातरूपायजातरूपाभ्याम्जातरूपेभ्यः
पञ्चमीजातरूपात् / जातरूपाद्जातरूपाभ्याम्जातरूपेभ्यः
षष्ठीजातरूपस्यजातरूपयोःजातरूपाणाम्
सप्तमीजातरूपेजातरूपयोःजातरूपेषु
सम्बोधनहे जातरूपहे जातरूपेहे जातरूपाणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जातरूप
जातरूप
jātarūpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जातरूप १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सुवर्णं । सोना । उ॰—जातरूप मनि रचित अटारी । नाना रंग रुचिर गच ढारी ।—मानस, ७ । २७ ।
२. धतूरा । पीला धतूरा ।
जातरूप २ वि॰ सुंदर । सौंदर्ययुक्त [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जात—रूप mfn. beautiful, brilliant, MBh. xiii, 4088
golden, Hcat. i, 11, 494
जात—रूप n. gold, ŚBr. xiv (oxyt.), Naigh. i, 2 (proparox.), Kauś.; Lāṭy. &c.
the thorn-apple, W.
जात—रूप m. N. of a Commentator on the Amarakoṣa
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (417,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जातरूप न० जातं प्रशस्तं जात + प्राशस्त्ये रूपप् । १ स्वर्णे २ धूस्तूरवृक्षे पु० अमरः । ३ उत्पन्नरूपे त्रि० । “न जातरूपच्छदजातरूपता” नैष० । “कमण्डलुमुपा- दाय जातरूपमयान् शुभान्” भा० स० ४७ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3091,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जातरूपं, क्ली, (जातं प्रशस्तं रूपं यस्य ।) स्वर्णम् । (यथा, भागवते । १ । १७ । ३८ । [] “पुनश्च याचमानाय जातरूपमदात् प्रभुः ॥”) धुस्तूरः । इत्यमरः । २ । ९ । ९५ । उत्पन्नरूपे, त्रि । यथा, नैषधे । १ । १२९ । “न जातरूपच्छदजातरूपता द्बिजस्य दृष्टेयमिति स्तुवन् मुहुः ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-530-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जातरूपजातरूप (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: जातरूप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जातरूप 📚 ➤ सुन्दर, उज्ज्वल
संस्कृत: सुवर्णम् · पर्याय: स्वर्ण, सुवर्ण, कनक, हिरण्य, हेमन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जातरूप 📚सुवर्णं । सोना🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
जातरूप
सोने के और नाम (२.९.९५) — चामीकर, महारजत, कांचन, रुक्म, कार्तस्वर, जाम्बूनद, अष्टापद

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • जातरूप = जात + रूप तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें