🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:00:21 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जाल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जाल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जाल

अर्थ: फंदा, पाश,

संस्कृत: जालम्, समूहः, जालकम्, नूतनकलिका · पर्याय: आनाय

व्युत्पत्ति: जल् + ण (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जाल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. जाल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: जल् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जाल (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजालम्जालेजालानि
द्वितीयाजालम्जालेजालानि
तृतीयाजालेनजालाभ्याम्जालैः
चतुर्थीजालायजालाभ्याम्जालेभ्यः
पञ्चमीजालात् / जालाद्जालाभ्याम्जालेभ्यः
षष्ठीजालस्यजालयोःजालानाम्
सप्तमीजालेजालयोःजालेषु
सम्बोधनहे जालहे जालेहे जालानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जाल
जाल
jāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जाल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी प्रकार के तार या सूत आदि का बहुत दूर दूर पर बुना हुआ पट जिसका व्यवहार मछलियों और चिड़ियों आदि को पकड़ने के लिये होता है । विशेष—जाल में बहुत से सूतों, रस्सियों या तारों आदि को खडे़ और आडे़ फैलाकर इस प्रकार बुनते हैं कि बीच में बहुत से बडे़ बडे़ छेद छूट जाते हैं । क्रि॰ प्र॰—बनाना ।—बुनना । यौ॰—जालकर्म = मछुए का धंधा या पेशा । जालग्रथित = जाल में फँसा हुआ । जालजीवी । मुहा॰—जाल डालना या फेंकना = मछलियाँ आदि पकड़ने, कोई वस्तु निकालने अथवा इसी प्रकार के किसी और काम के लिये जल में जाल छोड़ना । जाल फैलना या बिछाना = चिड़ियों आदि को फँसाने के लिये जाल लगाना ।
२. एक में ओतप्रोत बुने या गुथे हुए बहुत से तारों या रेशों का समूह ।
३. वह युक्ति जो किसी को फँसाने या वश में करने के लिये की जाय । जैसे,—तुम उनके जाल से नहीं बच सकते । मुहा॰—जाल फैलाना या बिछाना = किसी को फँसाने के लिये युक्ति करना ।
४. मकडी़ का जाला ।
५. समूह । जैसे,—पद्मजाल ।
६. इंद्र— जाल ।
७. गवाक्ष । झरोखा ।
८. अहंकार । अभिमान ।
९. वनस्पति आदि को जलाकर उसकी राख से तैयार किया हुआ नमक । क्षार । खार ।
१०. कदम का पेड ।
११. एक प्रकार की तोप । उ॰—जाल जंजाल हयनाल गयनाल हूँ बान नीसान फहरान लागे ।—सूदन (शब्द॰) ।
१२. फूल की कली ।
१३. दे॰ जाली ।
१४. वह झिल्ली जो जलपक्षियों के पंजे को युक्त करती है (को॰) ।
१५. आँखों का एक रोग (को॰) ।
जाल २पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ ज्वाल] ज्वाला । लपट । उ॰—अग्नि जाल किन तन उठत किन तन तन बरसै मेह । चक्रपवन डंडूर के केतन कंकर खेह ।—पृ॰ रा॰, ६ ।५५ ।
जाल ३ संज्ञा पुं॰ [अ॰ जअ़ल । मि॰ सं॰ जाल] वह उपाय या कृत्य जो किसी के धोखा देने या ठगने आदि के अभिप्राय से हो । फरेब । धोखा । झूठी कार्रवाई । क्रि॰ प्र॰—करना ।—बनाना ।—रचना ।
जाल ४पु संज्ञा स्त्री॰ [देशी जाड़ ( = गुल्म)] राजस्थान में होनेवाला एक वृक्षविशेष । उ॰—थल मथ्थइ जल बाहिरी, तूँ काँइ नीली जाल । कँई तूँ सींची सज्जणे, कँइ बूठउ अग्गालि ।—ढोला॰, दू॰ ३९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. जाल mfn. watery, MBh. iii, 11967
2. जाल n. a net (for catching birds, fish &c.), AV. viii, x; KātyŚr.; PārGṛ. &c.
a hairnet, Āp.
a net (fig.), snare, Yājñ. iii, 119; MBh. iii, 25; R. v; Bhartṛ. &c.
(in anat.) the omentum, Bhpr. ii, 310
a cob-web, W.
any reticulated or woven texture, wire-net, mail-coat, wire-helmet, MBh. v ff.; Hariv.; Kum. vii, 59
a lattice, eyelet, R. iii, 61, 13; VarBṛS. lvi, 22
a lattice-window, Mn. viii, 132; Yājñ. i, 361; Vikr. &c.
‘the web or membrane on the feet of water-birds’, see -पाद the finger- and toe-membrane of divine beings and godlike personages, Śak. vii, 16
lion's mane, Kathās. lxxv
a bundle of buds, W.
(chiefly ifc.) collection, multitude, MBh. &c.
deception, illusion, magic, Daś. viii, 42; Kathās. xxiv, 199
pride, W.
for जात, kind, species, ŚvetUp. v, 3; R. ii
जाल m. (g. ज्वलादि) Nauclea Cadamba, L.
a small cucumber, L., Sch.
जाल cf. अयो-, इन्द्र-, गिरि-, बृहज्-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (419,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जालं 1 A net, snare. --2 (a) A web, cob-web. ( --6) Any woven texture. --3 A coat of mail, a helmet made of wire. --4 An eye-hole, lattice, window; जालांतरप्रेषितदृष्टिरन्या R. 7. 9; धूपैर्जालाविनिः सृतैर्वलभयः संदिग्धपारावताः V. 3. 2; Ku. 7. 60. --5 A collection, an assemblage, number, mass; चिंतासंततितंतुजालनिबिडस्यूतेव Māl. 5. 10; Ku. 7. 89; Śi. 4. 56; Amaru. 58. --6 Magic. --7 Illusion, deception. --8 An unblown flower. --9 The membrane which unites the toes of many water-birds. --10 A disease of the eyes. --11 Pride, arrogance. --लः The Kadamba tree. --Comp. --अक्षः a loop-hole, window. --कर्मन् n. the occupation of catching fish, fishing. --कारकः {1} a net-maker. {2} a spider. --गर्दभः a kind of pimple or boil. --गोणिका a kind of churning vessel. --ग्रथित a. connected by a web; Ś. 7. 16. --पाद्, --पादः a goose. --प्राया mail, armour.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0512-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जाल पु० न० जल--घाते ज्वला० णु चु० जल--संवरणे कर्त्तरि अच् बा । १ शणसूत्रनिर्मिते स्वनागख्याते पदार्थे अमरः “अभ्याययुश्च तं देशं निश्चिता जालकर्भणि । जालं ते [] योजयामासुर्निःशेषेण जनाधिप!” मा० अनु० ५० अ० । २ गवाक्षे ३ समूहे च अस्फुटफलादौ ४ क्षारके (जालि) । ५ दम्मे मेदि० गवाक्षो गवाक्षच्छिद्रं तत्र “गवाक्षजालै रभिनिष्पतन्त्यः” भट्टिः सम्हे “नीहारजालमलिनः पुन- रुक्तस न्द्राः” “करजालमस्तसमयोऽपि सताम्” माघः “गवाक्षसौधजालपतितां रविभासः” किरा० ६ इन्द्रजाले हेम० । ७ कदम्बवृक्षे पु० मेदिनिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3116-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जालं, क्ली, (जल्यते आच्छाद्यतेऽनेनेति । जल- संवरणे + करणे घञ् । यद्बा, जले क्षिप्यते इति । जल + “शेषे ।” ४ । २ । ९२ । इत्यण् ।) स्वनामख्यातसूत्रादिनिर्म्मितमत्स्यादिघारणो- पायः । तत्पर्य्यायः । आनायः २ । इत्यमरः । ३ । ३ । १९९ ॥ जालकम् ३ । इति शब्द- रत्नावली ॥ (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ५५८ । “वंशावलम्बनं यद् यो विस्तारो गुणस्य यावनतिः । तज्जालस्य खलस्य च निजाङ्कसुप्तप्रणाशाय ॥”) गवाक्षः । (यथा, रघुः । ६ । ४३ । “प्रासादजालैर्जलवेणिरम्यां रेवां यदि प्रेक्षितुमस्ति कामः ॥”) क्षारकः । स तु अस्फुटकलिकाकुष्माण्डादि- क्षुद्रफलञ्च । दम्भः । समूहः । इति मेदिनी । ले, १९ ॥ (यथा, रघुः । ७ । ६२ । “ततो धनुष्कर्षणमूढहस्तं एकांशपर्य्यस्तशिरस्त्रजालम् ॥” वंशलौहादिनिर्म्मितजालवद्द्रव्यविशेषः । यथा, भट्टिः । १ । ८ । “अन्तर्निविष्टोज्ज्वलरत्नभासो गवाक्षजालैरभिनिष्पतन्त्यः ॥”) इन्द्रजालम् । इति हेमचन्द्रः । ३ । ५९० ॥
जालः, पुं, (जालयति शाखाप्रशाखादिभिः संवृ- णोतीति । जल संवरणे + णिच् + “नन्दि- ग्रहीति ।” ३ । १ । १३४ । इत्यच् ।) कदम्बवृक्षः । इति मेदिनी । ले, १९ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-532-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जाल" आता है (31)
आनाय जाल । फंदाजालक जालवागुरा मृगों या पक्षियों के र्फसाने का जाल । जाल । यौ॰—वागुरावृत्ति=(१) शिकार…अभिसंधान वंचाना । प्रतारणा । धोखा । जालवंचना धोखा । जाल । फरेब । छल । वंचन । यौ॰—बंचनापंडित=कुशल धोखेबाज । वंचनापटु…क्षपणी जालपाश्या जाल । पाशपाशन फंदा । जालब्लेष्क जाल । बाहुर । फंदा । भपाशबंधन जालव्लेष्क जाल । फंदा । यौ॰—व्लेष्कहत = जो फंदे द्बारा हत होकृहक माया । धोखा । जाल । फरेबफरेब छल । कपट । धोखा । जाल । क्रि॰ प्र॰—करना ।—देना ।—होना । यौ॰—फरेबकरा = …पासिक पाश । फंदा । जाल । बंधनपासिका पास । फंदा । जाल । बंधनकुटरचना जाल । फंदाहिंस्त्रयंत्र कूटयंत्र । पाश । जाल । फंदापातिली विशेष वर्ग की स्त्रीआवेष्टक घेराक्षिपणि डाँड । चप्पूउंडुक कुष्ठ रोम का एक भेदतांतव जिसमें तंतु या तार हो । जिसमें से तार निकल सकेप्रसयन बाँधने की रज्जुपावा † ^१ संज्ञा पुं॰ चारपाई, पलँग, चौकी वैशाली से पश्चिम कुरसी आदि का पाया…फंद बंध । बंधनढाबा ओलतीफंदा रस्सी या बाल आदि की बनी हुई फाँस । रस्सी, तागे आदि का घेरा जो किसी को …सेसर ताश का एक खेल जिसमें तीन ताश हर एक आदमी को बाँटे जाते हैं और बिंदियों …दमदमा वह किलेबंदी जो लड़ाई के समय थैलों या बोरों प्रें धूल या बालू भरकर की ज…वाससू वस्त्र । कपड़ाषड्यंत्र किसी मनुष्य के विरुद्ध गुप्त रीति से की गई काररवाई । भीतरी चाल

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जालजाल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: जल् + अच्)
अन्य सम्भावना: जाल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: जल् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जाल 📚 ➤ फंदा, पाश,
संस्कृत: जालम्, समूहः, जालकम्, नूतनकलिका · पर्याय: आनाय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जाल 📚किसी प्रकार के तार या सूत आदि का बहुत दूर दूर पर बुना हुआ पट जिसका व्य…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
जाल
जाल (३.३.२०९) — समूह, झरोखा, कली

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • जाल: जल् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें