🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:22:24 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जालिकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जालिकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जालिकः

अर्थ: मछवाहा

संस्कृत: जालेन मृगान्बध्नः, धीवरः · पर्याय: वागुरिक

व्युत्पत्ति: जाल + ठन् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जालिक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जालिक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजालिकःजालिकौजालिकाः
द्वितीयाजालिकम्जालिकौजालिकान्
तृतीयाजालिकेनजालिकाभ्याम्जालिकैः
चतुर्थीजालिकायजालिकाभ्याम्जालिकेभ्यः
पञ्चमीजालिकात् / जालिकाद्जालिकाभ्याम्जालिकेभ्यः
षष्ठीजालिकस्यजालिकयोःजालिकानाम्
सप्तमीजालिकेजालिकयोःजालिकेषु
सम्बोधनहे जालिकहे जालिकौहे जालिकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जालिक
जालिक
jālika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
जाल से (पशु) पकड़ने वाला (2.10.14) वागुरिक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जालिक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कैवर्त । जाल बुननेवाला व्यक्ति ।
२. जाल से मृगादि जंतुओं को फँसानेवाला व्यक्ति । कर्कटक ।
३. इंद्रजालिक । मदारी । बाजीगर ।
४. मकडी़ (डिं॰) ।
५. प्रदेश आदि का प्रधान शासक (को॰) ।
जालिक २ वि॰ जाल से जीविका अर्जित करनेवाला (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जालिक mf(ई)n. deceptive
जालिक m. a cheat g. पर्पादि
(g. वेतनादि) ‘living on his net’, a bird-catcher, Caṇḍ. ii, 2
a spider, L.
= ग्राम-जालिन्, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (420,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जालिकः [जालेन चरति पर्पा˚ ष्ठन्] 1 A fisherman. --2 A fowler, birdcatcher. --3 A spider. --4 The governor or chief ruler of a province. --5 A rogue, cheat. --6 A conjurer, juggler. --का 1 A net. --2 A chain-armour. --3 A spider. --4 A leech. --5 A widow. --6 Iron. --7 Plantain. --8 A veil, woollen cloth.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0513-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जालिक पु० जालेन चरति पर्पा० ष्टन् । जालेन जीवति वेतना० ठञ् वा । १ जालजीविनि जालेन २ चारिणि वा ३ कैवर्त्ते त्रिका० ४ मर्कटे हेमच० । ५ जालजीविनि वागुरिके मृगवन्धनार्थं जालपातिनि मृगयुभेद अमरः । ष्ठनि स्त्रियां ङीष् इति भेदः । जालमस्त्यस० ठत । ६ जालोपजाविनि ग्रामजालिनि च त्रि० हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3116,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जालिकः, पुं, (जालेन जीवतीति । जाल + “वेतना- दिभ्यो जीवति ।” ४ । ४ । १२ । इति ठन् । यद्वा, जालेन चरतीति । “पर्पादिभ्यः ष्ठन् ।” ४ । ४ । १० । इति ठन् ।) कैवर्त्तः । इति त्रिकाण्ड- शेषः ॥ वागुरिकः । जालेन मृगबन्धनकर्त्ता इत्यमरः । २ । १० । १४ ॥ मर्कटकः । इति हेम- चन्द्रः । ४ । २७७ ॥ (ऐन्द्रजालिकः । इति व्याकरणम् ॥)
जालिकः, त्रि, (जालेन जीवतीति । जाल + ठन् ।) ग्रामजाली । जालोपजीवी । इति मेदिनी । के, ९४ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-533-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जालिकःजालिक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जालिकः 📚 ➤ मछवाहा
संस्कृत: जालेन मृगान्बध्नः, धीवरः · पर्याय: वागुरिक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जालिक 📚कैवर्त । जाल बुननेवाला व्यक्ति🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
जालिक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • जालिकः: जाल + ठन् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬