🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:55:10 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जिह्वा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जिह्वा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जिह्वा

अर्थ: नि . जीभ

संस्कृत: रसना, रसज्ञा · पर्याय: रसज्ञा, रसना

व्युत्पत्ति: लिहन्ति अनया- लिह्+वन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जिह्वा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. जिह्वा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. जिह्वा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. जिह्वा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  5. जिह्व (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. जिह्व (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जिह्वा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजिह्वाजिह्वेजिह्वाः
द्वितीयाजिह्वाम्जिह्वेजिह्वाः
तृतीयाजिह्वयाजिह्वाभ्याम्जिह्वाभिः
चतुर्थीजिह्वायैजिह्वाभ्याम्जिह्वाभ्यः
पञ्चमीजिह्वायाःजिह्वाभ्याम्जिह्वाभ्यः
षष्ठीजिह्वायाःजिह्वयोःजिह्वानाम्
सप्तमीजिह्वायाम्जिह्वयोःजिह्वासु
सम्बोधनहे जिह्वेहे जिह्वेहे जिह्वाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जिह्वा
जिह्वा
jihvā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जिह्वा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. जीभ ।
२. आग की लपट (को॰) ।
३. वाक्य (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जिह्वा (आ), f. (= जुहू) id., RV.; AV. &c. (ifc. f(आ). , MBh. iii, 16137; Hcat.)
the tongue or tongues of Agni i.e. various forms of flame (3 are named, RV. iii, 20, 2; generally 7 VS. xvii, 79; MuṇḍUp. i, 2, 4 [काली, कराली, मनो-जवा, सु-लोहिता, सु-धूम्र-वर्णा, स्फुलिङ्गिनी, विश्वरूपी] Hemac.; cf. सप्त-जिह्व; also identified with the 7 winds प्र-, आ-, उद्-, सं-, वि-, परि-, and नि-वह)
the tongue of a balance, Hcat. i, 5, 163
speech (Naigh. i, 11), RV. iii, 57, 5
the root of Tabernaemontana coronaria, L.
cf. द्वि-, मधु-, सु-
अग्नि-जिह्व &c.;
जिह्वा f. See ˚ह्व.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (422,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जिह्वा 1 The tongue. --2 The tongue of fire, i. e. a flame. --3 A sentence. --Comp. --आस्वादः licking, lapping. --उल्लेखनी, --उल्लेखनिका, --निर्लेखनं a tongue-scraper. --पः {1} a dog. {2} a cat. {3} a tiger. {4} a leopard. {5} a bear. --मलं the fur of the tongue. --मूलं the root of the tongue. --मूलीय a. a term particularly applied to the Visarga before क् and ख् and also to ऋ, ऌ and the guttural class of consonants (in gram.). --रदः a bird. --लिह् m. a dog. --लौल्यं greediness. --शल्यः the Khadira tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0514-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जिह्वा स्त्री लेढ्यनया लिह--स्वादे व “शेवयह्वजिह्वेत्यादिना” नि० । १ रसास्वादकरणे इन्द्रियभेदे २ तदधिष्ठाने गोलके (जिव) ख्याते पदार्थे च । तदिन्द्रियस्य जलीयत्वं मि० मु० समर्थितं यथा “रसनं जलीयं गन्धाद्यव्य- ञ्जकत्वे सति रसव्यञ्जकत्वात् सक्तुरसव्यञ्जकोदकवत् रसनसन्निकर्षे व्यभिचारवारणाय द्रव्यत्वे सतीति विशे- षणीयम् । तस्याधिष्ठातृदेवता च प्रचेताः “दिग्यातार्कप्रचे- ऽश्वीत्यादि” शा० ति० उक्तेः । अग्नेर्जिह्वाश्च सप्त तन्ना- मानि “काली कराली च मनोजवा च सुलोहिता या च सुधूम्रवर्णा । स्फुलिङ्गिनी विश्वरूपी च देवी लोलाय माना इति सप्त जिह्वाः” मुण्डकोप० । “तस्याः कफादि- दोषात् लक्षणादिकं भाव० प्र० दर्शितं यथा “शाकपत्रप्रभा रूक्षा स्फुटिता रसनाऽनिलात् । रक्ता श्यामा भवेत् पित्ताल्लिप्तार्द्रा धवला कफात् । परिदग्धा खरस्पर्शा कृष्णा दोषत्रयेऽधिके । सैव दोषद्वयाधिक्ये दोषद्वितयलक्षणा” [] अस्य क्लीवत्वं भरत आह स्म । जिह्वलः । इन्द्रिय प्ररत्वे तथात्वमिति तु युक्तम् । ३ वाक्ये निघण्टुः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3121-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जिह्वा, स्त्री, (जयति रसमनयेति । जि + “शेता- यह्वजिह्वाग्रीवाप्वामीवाः ।” उणां । १ । १५४ । इति वन् प्रत्ययेन हुगागमे निपातनात् साधुः ।) रसज्ञानेन्द्रियम् । जिव् इति भाषा । तत्- पर्य्यायः । रसज्ञा २ रसना ३ । इत्यमरः । २ । ६ । ९१ ॥ रशना ४ रसनम् ५ जिह्वः ६ । इति तट्टीका ॥ रसालः ७ सुधास्रवा ८ रसिका ९ रसाङ्का १० । इति शब्दरत्नावली ॥ रसा ११ लोला १२ रसाला १३ रसला १४ ललना १५ । इति जटाधरः ॥ (यथा, मुकुन्दमाला- याम् । २६ । “जिह्वे ! कीर्त्तय केशवं मुररिपुं चेतो ! भज श्रीधरं पाणिद्बन्द्व ! समर्च्चयाच्युतकथां श्रोत्रद्बय ! त्वंशृणु । कृष्णं लोकय लोचनद्वय ! हरेर्गच्छाङ्घ्रियुग्मालयं जिघ्र घ्राण ! मुकुन्दपादतुलसीं मूर्द्धन्नमाधो- क्षजम् ॥”) अस्याः परीक्षा यथा, भावप्रकाशे । “शाकपत्रप्रभा रूक्षा स्फुटिता रसनानिलात् । रक्ता श्यामा भवेत् पित्ताल्लिप्तार्द्रा धवला कफात् ॥ परिदग्धा खरस्पर्शा कृष्णा दोषत्रयेऽधिके । सैव दोषद्वयाधिक्ये दोषद्वितयलक्षणा ॥” (यथास्या उत्पत्तिविषयः । [] “उदरे पच्यमानानामाध्मानाद्रुक्मसारवत् । कफशोणितमांसानां सारो जिह्वा प्रजायते ॥” इति सुश्रुते शारीरस्थाने ४ र्थे अध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-536-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जिह्वा" आता है (12)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जिह्वाजिह्वा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जिह्वा 📚 ➤ नि . जीभ
संस्कृत: रसना, रसज्ञा · पर्याय: रसज्ञा, रसना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जिह्वा 📚जीभ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
जिह्वा
जीभ (२.६.९२) — रसज्ञा, रसना

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬