🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:32:28 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जीन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जीन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जीन

अर्थ: बूढ़ा, वयोवृद्ध, क्षीण

संस्कृत: वृद्धः · पर्याय: प्रवयस्, स्थविर, वृद्ध, जीर्ण, जरत्

व्युत्पत्ति: ज्या+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जीन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ज्या + क्त
  2. जीन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ज्या + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — जीन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजीनःजीनौजीनाः
द्वितीयाजीनम्जीनौजीनान्
तृतीयाजीनेनजीनाभ्याम्जीनैः
चतुर्थीजीनायजीनाभ्याम्जीनेभ्यः
पञ्चमीजीनात् / जीनाद्जीनाभ्याम्जीनेभ्यः
षष्ठीजीनस्यजीनयोःजीनानाम्
सप्तमीजीनेजीनयोःजीनेषु
सम्बोधनहे जीनहे जीनौहे जीनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — ज्या (क्र्यादिगण) · अर्थ: वृद्ध होना, जीर्ण होना, पुराना होना (वयोहानौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमजिनातिजिनीतःजिनन्ति
मध्यमजिनासिजिनीथःजिनीथ
उत्तमजिनामिजिनीवःजिनीमः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: जिनाति · लिट्: जिज्यौ · लुट्: ज्याता · लृट्: ज्यास्यति · लोट्: जिनातु · लङ्: अजिनात् · विधिलिङ्: जिनीयात् · आशीर्लिङ्: जीयात् · लुङ्: अज्यासीत् · लृङ्: अज्यास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ज्यान · ण्वुल्: ज्यायकः · तृच्: ज्याता · यत्: ज्येयः · तव्य: ज्यातव्यः · अनीयर्: ज्यानीयः · क्त: जीनः · क्तवतु: जीनवान् · शतृ: जिनन् · स्य-शतृ: ज्यास्यन् · क्त्वा: जीत्वा · ल्यप्: प्रज्याय · तुमुन्: ज्यातुम् · णमुल्: ज्यायम् · घञ्: ज्यायः · क्तिन्: जीति · क्वसु: जिजीवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जीन
जीन
jīna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जीन १ संज्ञा पुं॰ [फा॰ जीन]
१. घोडे़ की पीठ पर रखने की गद्दी । चारजामा । काठी । यौ॰—जीनपोश ।
२. पलान । कजावा ।
२. एक प्रकार का बहुत मोटा सूती कपड़ा ।
जीन २ वि॰ [सं॰]
१. जीर्ण । पुराना । जर्जर । कटा फटा ।
२. वृद्ध ।
३. क्षीण (को॰) ।
जीन ३ संज्ञा पुं॰ चमडे़ का थैला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जीन mfn. (Pāṇ. viii, 2, 44; vi, 4, 2, Kāś.) old, aged, L.
जीन n. a leather bag (‘woollen cover’, Jain., Sch.), Mn. xi, 139 (जील, Gaut. xxii; जाल, Sch.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (426,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जीन a. [ज्या-क्त संप्रसा˚ दीर्घः] Old, aged, decayed. --नः A leather bag; जीनकार्मुकबस्तावीन् पृथग् दद्याद्विशुद्धये Ms. 11. 139.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0514-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जीन त्रि० ज्या--क्त सम्प्रसा० दीर्घः । जोर्णे अमरः “जीन- कार्मुकवस्त्रादीन् पृथक् दद्यात् विशुद्धये” मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3122,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जीनः, त्रि, (जिनाति जीर्य्यतीति । ज्या वयो हानौ + “गत्यर्थेति ।” क्तः । ग्रहिज्येति सम्प्र- सारणम् । हल इति दीर्घः । लादिश्चेति नत्वम् ।) वृद्धः । इत्यमरः । २ । ६ । ४२ ॥ (चर्म्मपुटे । यथा, मनुः । ११ । १३८ । “जीनकार्म्मुकवस्तावीन् पृथग् दद्यात् विशुद्धये ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-536-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जीन" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जीनजीन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ज्या + क्त 📚
अन्य सम्भावना: जीन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ज्या + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जीन 📚 ➤ बूढ़ा, वयोवृद्ध, क्षीण
संस्कृत: वृद्धः · पर्याय: प्रवयस्, स्थविर, वृद्ध, जीर्ण, जरत्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जीन 📚घोडे़ की पीठ पर रखने की गद्दी । चारजामा । काठी । यौ॰—जीनपोश🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
जीन
बूढ़ा (२.६.४२) — प्रवया, स्थविर, वृद्ध, जीर्ण, जरत्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • जीन: ज्या + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें