🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:02:59 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जीवनीय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जीवनीय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जीवनीय

अर्थ: जल, ताजा दूध

संस्कृत: प्राणधारणे

अंग्रेज़ी: to live,to revive,to live upon, to survive

व्युत्पत्ति: जिव्+अनीयर् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जीवनीय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: जीव् + अनीयर्
  2. जीवनीय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: जीव् + अनीयर्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — जीवनीय (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजीवनीयम्जीवनीयेजीवनीयानि
द्वितीयाजीवनीयम्जीवनीयेजीवनीयानि
तृतीयाजीवनीयेनजीवनीयाभ्याम्जीवनीयैः
चतुर्थीजीवनीयायजीवनीयाभ्याम्जीवनीयेभ्यः
पञ्चमीजीवनीयात् / जीवनीयाद्जीवनीयाभ्याम्जीवनीयेभ्यः
षष्ठीजीवनीयस्यजीवनीययोःजीवनीयानाम्
सप्तमीजीवनीयेजीवनीययोःजीवनीयेषु
सम्बोधनहे जीवनीयहे जीवनीयेहे जीवनीयानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — जीव् (भ्वादिगण) · अर्थ: जीना (प्राणधारणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमजीवतिजीवतःजीवन्ति
मध्यमजीवसिजीवथःजीवथ
उत्तमजीवामिजीवावःजीवामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: जीवति · लिट्: जिजीव · लुट्: जीविता · लृट्: जीविष्यति · लोट्: जीवतात् · लङ्: अजीवत् · विधिलिङ्: जीवेत् · आशीर्लिङ्: जीव्यात् · लुङ्: अजीवीत् · लृङ्: अजीविष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: जीवन · ण्वुल्: जीवकः · तृच्: जीविता · ण्यत्: जीव्यः · तव्य: जीवितव्यः · अनीयर्: जीवनीयः · क्त: जीवितः · क्तवतु: जीवितवान् · शतृ: जीवन् · स्य-शतृ: जीविष्यन् · क्त्वा: जीवित्वा · ल्यप्: प्रजीव्य · तुमुन्: जीवितुम् · णमुल्: जीवम् · घञ्: जीवः · क्तिन्: ज्यूति · क्वसु: जिजीवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जीवनीय
जीवनीय
jīvanīya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जीवनीय १ वि॰ [सं॰]
१. जीवनप्रद ।
२. जीविका करने योग्य । बरतने योग्य ।
जीवनीय २ संज्ञा पुं॰
१. जल ।
२. जयंती वृक्ष ।
३. दूध (ड़िं॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जीवनीय mfn. vivifying (a class of drugs), Car. i, 1, 107
prepared from Jīvanīya milk, Suśr. vi, 9, 19
जीवनीय n. impers. to be lived, Mn. x, 116; Kull.
a form of milk, Suśr.
water, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (423,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जीवनीय a. [जीव् --बा˚ करणे अनीयर्] 1 To be lived. --2 Supporting life. --यं 1 Water. --2 Fresh milk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0516-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जीवनीय न० जीव--बा० करणे अनीयर् । १ जले हेमच० । २ जीवन्तीवृक्षे स्त्री अमरः । कर्मणि अनीयर् । ३ उपजीव्ये त्रि० । भावे अनीयर् । वर्त्तनीये । ४ विद्याशिल्पमित्यादिम- नुव्याख्यायाम् । “एभिर्दशभिरापदि जीवनीयम्” कुल्लूक० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3129,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जीवनीयं, क्ली, (जीव्यतेऽनेन अस्माद्बा । जीव + करणे अपादाने वा अनीयर् ।) जलम् । इति हेमचन्द्रः ॥ (जीवनप्रदे, त्रि । यथा, सुश्रुते । १ । ४५ । “गोक्षीरमनभिष्यन्दि स्निग्धं गुरु रसायनम् । जीवनीयं यथा वातपित्तप्नं परमं स्मृतम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-540-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जीवनीयजीवनीय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: जीव् + अनीयर् 📚
अन्य सम्भावना: जीवनीय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: जीव् + अनीयर्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जीवनीय 📚 ➤ जल, ताजा दूध
संस्कृत: प्राणधारणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जीवनीय 📚जीवनप्रद🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • जीवनीय: जीव् + अनीयर् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें