🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:40:55 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जूरर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जूः+अर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जूः

अर्थ: चाल

संस्कृत: आकाशः, सरस्वती

व्युत्पत्ति: जू+क्विप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जू (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. जू (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. जुष् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. जू (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  5. जुष् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जू (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजूःज्वौज्वः
द्वितीयाजूम्ज्वौजूः
तृतीयाज्वाजूभ्याम्जूभिः
चतुर्थीज्वैजूभ्याम्जूभ्यः
पञ्चमीज्वाःजूभ्याम्जूभ्यः
षष्ठीज्वाःज्वोःजूनाम्
सप्तमीज्वाम्ज्वोःजूषु
सम्बोधनहे जुहे ज्वौहे ज्वः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

अर

अर्थ: पहिए के अरे या पहिए अर्धव्यास

संस्कृत: शीघ्रम् · पर्याय: शीघ्र, त्वरित, लघु, क्षिप्र, द्रुत

व्युत्पत्ति: ऋ+अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अर (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअरम्अरेअराणि
द्वितीयाअरम्अरेअराणि
तृतीयाअरेणअराभ्याम्अरैः
चतुर्थीअरायअराभ्याम्अरेभ्यः
पञ्चमीअरात् / अराद्अराभ्याम्अरेभ्यः
षष्ठीअरस्यअरयोःअराणाम्
सप्तमीअरेअरयोःअरेषु
सम्बोधनहे अरहे अरेहे अराणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जू
जू
jū
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जू १ अव्य॰ [सं॰ (श्री) युक्त]
१. एक आदरसूचक शब्द जो ब्रज, बुंदेलखंड, राजपूताना आदि में बडे़ लोगों के नाम के साथ लगाया जाता है । जी । जैसे, कन्हैया जू ।
२. संबोधन का शब्द । दे॰' जी ' ।
जू २ अव्य॰ [देश॰] एक निरर्थक शब्द जो बैलों या भैसों को खड़ा करने के लिये बोला जाता है ।
जू ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. सरस्वती ।
२. वायुमंडल । वायु ।
३. बैल या घोडे़ के मस्तक पर का टीका ।
जू ४ वि॰ [वै॰ स॰] तेज । वेगवान् [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. जू (cf. √ जिन्व्), cl. 1. Ā. cl. 9. P. जवते, जुनाति (√ जु cl. 1. P. जवति, Dhātup. xxii, 60 v.l.; a Sautra root, Pāṇ. iii, 2, 177; 3, 97 and 4, 80, Kāś.; Subj. 2. sg. जुनास्; aor. Subj. जूजुवत्; pf. 3. pl. जूजुवुर्) to press forwards, hurry on, be quick, RV. iii, 33, 1; ŚBr. x; to impel quickly, urge or drive on, incite, RV.; TS. vi; to scare, RV. i, 169, 3; to excite, promote, animate, inspire, RV. : Caus. aor. अजीजवत्, Pāṇ. vii, 4, 80, Sch.: Caus. Desid. जिजवयिषति, ib., Kāś.; cf. प्र-.
2. जू mfn. (Pāṇ. iii, 2, 177 and 178, Vārtt. 2) quick, speedy, (m.) courser, RV. i, 134, 1 and 140, 4
(ii, 14, 3? acc. pl.; see 2. जुर्)
inciting, driving, VS. ii, 17; ŚBr. x, 3, 5, 2 and 5,
जू f. speed, L.
the atmosphere, L.
a female goblin, L.
Sarasvatī, L.
a spot on the forehead (?) of horses and oxen, Uṇ., Sch.
cf. अपी-, कशो-, धी-, नभो-, मनो-, यातु-, वयो-, वसू-, विश्व-, सद्यो-, सना-, and सेना-जू.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (424,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जू {c1c} U., {c9c} P. (जवति-ते, जुनाति) 1 To press or hurry on, move on quickly. --2 To impel quickly, urge or drive on. --3 To excite, animate, inspire.
जू a. Ved. Quick, speedy.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0517-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जू गतौ सौत्र० सक० प० सेट् । जवति अजावीत् जुजाव । जूतः ।
जू स्त्री सौ० जू--गतौ यथायथं कर्त्तृ भावादौ क्विप् । १ आकाशे २ सरस्वत्यां ३ पिशाच्यां च ४ जवने शब्दरत्ना० ५ जबयुक्ते त्रि० विश्वः । ६ त्वरागमने ७ गमने च स्त्री मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3143,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जूःजू (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: जू (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन | जुष् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
अरअर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: ॠ + अच्)
अन्य सम्भावना: अर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जूः 📚 ➤ चाल
संस्कृत: आकाशः, सरस्वती

अर 📚 ➤ पहिए के अरे या पहिए अर्धव्यास
संस्कृत: शीघ्रम् · पर्याय: शीघ्र, त्वरित, लघु, क्षिप्र, द्रुत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जू 📚एक आदरसूचक शब्द जो ब्रज, बुंदेलखंड, राजपूताना आदि में बडे़ लोगों के ना…🟠🔵🟣🟢
अर 📚पहिए की नाभि और नेमि के बीच की आड़ी लकड़ी । आरागज🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
जूररजूः + अरविसर्ग → र् ससजुषो रुः (८.२.६६)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • जूः: जू+क्विप् (कोश-व्युत्पत्ति)
  • अर: ॠ + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें