🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:03:39 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

जैत्रः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

जैत्रः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जैत्रः

अर्थ: विजयी, सफल, विजय प्राप्त कराने वाला

संस्कृत: जेता · पर्याय: जेतृ

व्युत्पत्ति: जेतृ+अण्,स्त्रियां ङीप् च् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जैत्र (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जैत्र (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजैत्रःजैत्रौजैत्राः
द्वितीयाजैत्रम्जैत्रौजैत्रान्
तृतीयाजैत्रेणजैत्राभ्याम्जैत्रैः
चतुर्थीजैत्रायजैत्राभ्याम्जैत्रेभ्यः
पञ्चमीजैत्रात् / जैत्राद्जैत्राभ्याम्जैत्रेभ्यः
षष्ठीजैत्रस्यजैत्रयोःजैत्राणाम्
सप्तमीजैत्रेजैत्रयोःजैत्रेषु
सम्बोधनहे जैत्रहे जैत्रौहे जैत्राः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जैत्र
जैत्र
jaitra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
जो शत्रुओं पर भली-भाँति विजय प्राप्त करे (2.8.74) जेता
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जैत्र १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ जैत्री]
१. विजेता । विजयी । उ॰— चारु चल चक्र चित्रित परम जगत विजयी जयति कृष्ण को जैत्र रथ ।—भारतेंदु ग्रं॰, भा॰ २, पृ॰ ४४७ । यौ॰—जैत्ररथ = विजयी ।
२. सर्वोच्च (को॰) ।
जैत्र २ संज्ञा पुं॰
१. पारा ।
२. औषध ।
३. विजयी व्यक्ति । विजेता पुरुष (को॰) ।
४. विजय (को॰) ।
५. सर्वोच्चता (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जैत्र mf(ई)n. (fr. √ जि) victorious, triumphant, superior, RV. i, 102, 3; x, 103, 5; MBh.; Ragh. &c.
leading to victory, RV.; ŚBr. xiii; ĀśvŚr. iv, 13; MBh. &c.
जैत्र m. a conqueror, W.
N. of a son of Dhṛtarāṣṭra, ix, 1404
जैत्र n. victory, triumph, superiority, RV.; AV. xx; TBr. ii
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (425,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जैत्र a. (त्री f.) [जेतृ-अण्] 1 Victorious, successful, leading to victory; इदमिह मदनस्य जैत्रमस्त्रं विफलगुणातिशयं भविष्यतीति Māl. 2. 6 धनुर्जैत्रं रघुर्दधौ R. 4. 16, 16. 72. --2 Superior. --त्रः 1 A victor, conqueror. --2 Quick-silver. --त्रं A Victory, triumph. --3 Superiority. --Comp. --रथः a victor.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0517-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जैत्र त्रि० जेतैव जेतृ + प्रज्ञादि० अण् । १ जयशोले अमरः । २ पारदे पु० ३ औषधे न० राजनि० । “रणाय जैत्रः प्रदिशन्निव त्वराम्” किरा० “शरीरिणा जैत्रशरेण यत्र” माघः । “देवसूतभुजालम्बी जैत्रमध्यास्त राघवः” रथुः । ततश्चतुरर्थ्यां कर्णा० फञ् । जैत्रायणि जैत्रादूर- देशादौ त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3145,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जैत्रं, क्ली, (रोगजयात् जेतृ । तदेव । “प्रज्ञादि- भ्यश्च ।” ५ । ४ । ३८ । इत्यण् ।) औषधम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
जैत्रः, त्रि, (जेतैव । जेतृ + प्रज्ञादित्वादण् ।) जेता । इत्यमरः । २ । ८ । ७४ ॥ (यथा, माये । ३ । ६१ । “शरीरिणा जैत्रशरेण यत्र निःशङ्कमूषे मकरध्वजेन ॥”) पारदे, पुं । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-543-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
जैत्रःजैत्र (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

जैत्रः 📚 ➤ विजयी, सफल, विजय प्राप्त कराने वाला
संस्कृत: जेता · पर्याय: जेतृ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जैत्र 📚विजेता । विजयी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
जैत्र

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • जैत्रः: जेतृ+अण्,स्त्रियां ङीप् च् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬