🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:39:25 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जैत्र
jaitra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
जो शत्रुओं पर भली-भाँति विजय प्राप्त करे (2.8.74) जेता
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जैत्र १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ जैत्री]
१. विजेता । विजयी । उ॰— चारु चल चक्र चित्रित परम जगत विजयी जयति कृष्ण को जैत्र रथ ।—भारतेंदु ग्रं॰, भा॰ २, पृ॰ ४४७ । यौ॰—जैत्ररथ = विजयी ।
२. सर्वोच्च (को॰) ।
जैत्र २ संज्ञा पुं॰
१. पारा ।
२. औषध ।
३. विजयी व्यक्ति । विजेता पुरुष (को॰) ।
४. विजय (को॰) ।
५. सर्वोच्चता (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जैत्र mf(ई)n. (fr. √ जि) victorious, triumphant, superior, RV. i, 102, 3; x, 103, 5; MBh.; Ragh. &c.
leading to victory, RV.; ŚBr. xiii; ĀśvŚr. iv, 13; MBh. &c.
जैत्र m. a conqueror, W.
N. of a son of Dhṛtarāṣṭra, ix, 1404
जैत्र n. victory, triumph, superiority, RV.; AV. xx; TBr. ii
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (425,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जैत्र a. (त्री f.) [जेतृ-अण्] 1 Victorious, successful, leading to victory; इदमिह मदनस्य जैत्रमस्त्रं विफलगुणातिशयं भविष्यतीति Māl. 2. 6 धनुर्जैत्रं रघुर्दधौ R. 4. 16, 16. 72. --2 Superior. --त्रः 1 A victor, conqueror. --2 Quick-silver. --त्रं A Victory, triumph. --3 Superiority. --Comp. --रथः a victor.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0517-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जैत्र त्रि० जेतैव जेतृ + प्रज्ञादि० अण् । १ जयशोले अमरः । २ पारदे पु० ३ औषधे न० राजनि० । “रणाय जैत्रः प्रदिशन्निव त्वराम्” किरा० “शरीरिणा जैत्रशरेण यत्र” माघः । “देवसूतभुजालम्बी जैत्रमध्यास्त राघवः” रथुः । ततश्चतुरर्थ्यां कर्णा० फञ् । जैत्रायणि जैत्रादूर- देशादौ त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3145,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जैत्रं, क्ली, (रोगजयात् जेतृ । तदेव । “प्रज्ञादि- भ्यश्च ।” ५ । ४ । ३८ । इत्यण् ।) औषधम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
जैत्रः, त्रि, (जेतैव । जेतृ + प्रज्ञादित्वादण् ।) जेता । इत्यमरः । २ । ८ । ७४ ॥ (यथा, माये । ३ । ६१ । “शरीरिणा जैत्रशरेण यत्र निःशङ्कमूषे मकरध्वजेन ॥”) पारदे, पुं । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-543-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें