🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:19:20 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ज्ञ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ज्ञ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ज्ञ

अर्थ: जानने वाला, परिचित कार्यज्ञ, निमित्तज्ञ, शास्त्रज्ञ, सर्वज्ञ,

संस्कृत: विद्वान् · पर्याय: भाव, विद्वस्, विपश्चित्, दोषज्ञ, सत्

व्युत्पत्ति: ज्ञा+क (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ज्ञ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. ज्ञ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ज्ञ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाज्ञःज्ञौज्ञाः
द्वितीयाज्ञम्ज्ञौज्ञान्
तृतीयाज्ञेनज्ञाभ्याम्ज्ञैः
चतुर्थीज्ञायज्ञाभ्याम्ज्ञेभ्यः
पञ्चमीज्ञात् / ज्ञाद्ज्ञाभ्याम्ज्ञेभ्यः
षष्ठीज्ञस्यज्ञयोःज्ञानाम्
सप्तमीज्ञेज्ञयोःज्ञेषु
सम्बोधनहे ज्ञहे ज्ञौहे ज्ञाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ज्ञ
ज्ञ
jña
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ज्ञ १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ज्ञान । बोध ।
२. ज्ञानी । ज्ञाननेवाला । जैसे, शास्त्रज्ञ, सर्वज्ञ, कार्यज्ञ, निमित्तज्ञ ।
३. ब्रह्मा ।
४. बुद्ध ग्रह ।
५. सांख्य के अनुसार निष्क्रिय निर्विकार पुरुष जिसको जान लेने से बंधन कट जाते हैं ।
६. मंगल ग्रह ।
७. ज और ञ के संयोग से बना हुआ संयुक्त अक्षर ।
ज्ञ २ वि॰
१. जाननेवाला । जैसे, शास्त्रज्ञ ।
२. बुद्धिमान् । जैसे, विज्ञ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. ज्ञ for 1. ज्ञु. See ऊर्ध्व-
ज्ञ , ज्ञक, ज्ञपित, &c. See below.
2. ज्ञ mf(आ)n., iii, 1, 135 knowing, familiar with (chiefly in comp.; rarely gen. or loc. MBh. xii, 12028; R. vii, 91, 25), ŚBr. xiv, 7, 2, 3; Mn. &c.
intelligent, having a soul, wise, (m.) a wise and learned man, ŚvetUp.; PraśnUp.; Bādar.; VarBṛ.; BhP. vii
having Jñā as deity, Pāṇ. vi, 4, 163; Pat.
ज्ञ m. the thinking soul (= पुरुष), Sāṃkhyak.; Nyāyad. iii, 2, 20, Sch.
the planet Mercury, VarBṛS.; VarBṛ.; Laghuj.; Sūryas.
the planet Mars, L.
Brahmā, L.
ज्ञ [cf. Lat. mali- and beni-gnu-s.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (425,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ज्ञ a. [ज्ञा-क] (At the end of comp.) 1 Knowing, familiar with; कार्यज्ञ, निमित्तज्ञ, शास्त्रज्ञ, सर्वज्ञ &c. --2 Wise; as in ज्ञंमन्य thinking oneself to be wise. --ज्ञः 1 A wise and learned man. --2 The sentient soul. --3 The planet Mercury. --4 The planet Mars. --5 An epithet of Brahmā.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0518-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ज्ञ पु० ज्ञा--क । १ बुधग्रहे “युगे सूर्य्यज्ञशुक्राणां खचतुष्कर- दार्णवाः” सू० सि० । २ पण्डिते “क्रिथासु बाह्यान्तरमध्य- मासु सम्यक् प्रयुक्तासु न कम्पते ज्ञः” प्रश्नो० । ३ ब्रह्मणि ४ मङ्गलग्रहे च धरणिः । सुपि उपपदे तत्तत्पदार्थज्ञा- तरि त्रि० । “आदेशं देशकालज्ञः” रघुः “विधिज्ञो विधिमास्थाय” ति० त० । स्वार्थे क । ज्ञक ज्ञातरि त्रि० स्त्रियां वा अत इत्त्वम् ज्ञका ज्ञिका ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3149,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ज्ञः, पुं, (जानातीति । ज्ञा + “इगुपधज्ञा- प्रीकिरः कः ।” ३ । १ । १३५ । इति कः ।) ब्रह्मा । बुधः । पण्डितः । (यथा, चरके सूत्र- स्थाने ३० अध्याये । “पशुः पशूनां दौर्ब्बल्यात् कश्चित् मध्येवृकायते । ससत्वं वृकमासाद्य प्रकृतिं भजते पशुः ॥ तद्बदज्ञो ज्ञमध्यस्थः कश्चित् मौखर्य्यसाधनः । स्थापयत्याप्तमात्मानमाप्तं त्वासाद्य भिद्यते ॥”) महीसुतः । इति धरणी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-546-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ज्ञज्ञ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ज्ञ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ज्ञ 📚 ➤ जानने वाला, परिचित कार्यज्ञ, निमित्तज्ञ, शास्त्रज्ञ, सर्वज्ञ,
संस्कृत: विद्वान् · पर्याय: भाव, विद्वस्, विपश्चित्, दोषज्ञ, सत्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ज्ञ 📚ज्ञान । बोध🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
ज्ञ
विद्वान् के नाम (२.७.५) — विद्वान्, विपश्चित्, दोषज्ञ, सत्, सुधी, कोविद, बुध, धीर

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • ज्ञ: ज्ञा+क (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें