🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:02:34 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ज्ञपम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ज्ञपम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ज्ञपम्

अर्थ: जानना, समझना, सिखाना, समझाना, आनन्दित करना, प्रसन्न करना, मारना, ठोकना, तीक्ष्ण करना (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)

संस्कृत: ज्ञाने ज्ञापने च

अंग्रेज़ी: to know, to understand, to teach, to educate, to explain, to clarify, to make happy, to hit, to sharpen

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — ज्ञप् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  2. ज्ञप (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ज्ञप् + अच्
  3. ज्ञप (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ज्ञप् + अच्
  4. ज्ञप (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ज्ञप् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — ज्ञप् (चुरादिगण) · अर्थ: जानना, समझना, सिखाना, समझाना, आनन्दित करना, प्रसन्न करना, मारना, ठोकना, तीक्ष्ण करना (ज्ञाने ज्ञापने च)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमज्ञपयतिज्ञपयतःज्ञपयन्ति
मध्यमज्ञपयसिज्ञपयथःज्ञपयथ
उत्तमज्ञपयामिज्ञपयावःज्ञपयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: ज्ञपयति · लट् (आत्मने.): ज्ञपयते · लिट्: ज्ञपयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): ज्ञपयाञ्चक्रे · लुट्: ज्ञपयिता · लुट् (आत्मने.): ज्ञपयिता · लृट्: ज्ञपयिष्यति · लृट् (आत्मने.): ज्ञपयिष्यते · लोट्: ज्ञपयतात् · लोट् (आत्मने.): ज्ञपयताम् · लङ्: अज्ञपयत् · लङ् (आत्मने.): अज्ञपयत · विधिलिङ्: ज्ञपयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): ज्ञपयेत · आशीर्लिङ्: ज्ञप्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): ज्ञपयिषीष्ट · लुङ्: अजिज्ञपत् · लुङ् (आत्मने.): अजिज्ञपत · लृङ्: अज्ञपयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अज्ञपयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ज्ञपन · ण्वुल्: ज्ञपकः · तृच्: ज्ञपयिता · यत्: ज्ञप्यः · तव्य: ज्ञपयितव्यः · अनीयर्: ज्ञपनीयः · क्त: ज्ञपितः · क्तवतु: ज्ञपितवान् · शतृ: ज्ञपयन् · स्य-शतृ: ज्ञपयिष्यन् · शानच्: ज्ञपयमानः · क्त्वा: ज्ञपयित्वा · ल्यप्: प्रज्ञपय्य · तुमुन्: ज्ञपयितुम् · णमुल्: ज्ञापम् · क्तिन्: ज्ञप्ति · क्वसु: ज्ञपयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ज्ञप
ज्ञप
jñapa
ⓘ "ज्ञप्" ठीक इसी रूप में नहीं मिला — निकटतम शब्द दिखाया गया है।
🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ज्ञप मारणे, आलोके, निशाने, तोषणे स्तुतौ च चुरा० उभ० सक० सेट् घटा० । ज्ञपयति--ते अजिज्ञपत्--त । ज्ञाक्म इत्यतेनैवेष्टसिद्धौ ज्ञपपाठश्चुरादिरुभयपदीति मते फलवत्कर्त्तरि परस्मैपदार्थः इति धातुप्रदीपः । वस्तुतस्तु ज्ञप्तिपदमनेनैव निष्पादितम् । तेन अनिर्दि- ष्टार्थतया ज्ञप्तिरिह ज्ञानम् । अतएव प्रच्छौ श ज्ञीप्से इत्यत्र अस्यैव सनन्तस्य निष्पादितेन ज्ञीप्सशब्देन ज्ञातु- मिच्छा प्रतिपाद्यते । एवं ज्ञानपर्य्याये “प्रतिपज्ज्ञप्तिचेत- ना इत्यमरः” इति दुर्गासः । ज्ञप ज्ञाने च इति पाणिनिः । अधिकं ज्ञाधातौ वक्ष्यते ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3149,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ज्ञप, क म ज्ञप्तौ । इति कविकल्पद्रुमः । (चुरां- परं-सकं-सेट् ।) क म, ज्ञपयति । ज्ञप्ति- र्म्मारणालोकनिशाणतोषणस्तुतयः । ज्ञाक्म इत्य- नेनैवेष्टसिद्धौ ज्ञपपाटश्चुरादिरुभयपदीतिमते फलवत्कर्त्तरि परस्मैपदार्थः । इति धातुप्र- दीपः । वस्तुतस्तु ज्ञप्तिपदमस्मादेव निष्पादितम् । तेन अनिर्द्दिष्टार्थतया ज्ञप्तिरिह ज्ञानम् । अत- एव प्रच्छौ श ज्ञीप्से इत्यत्र अस्यैव सनन्तस्य निष्पादितेन ज्ञीप्सशब्देन ज्ञातुमिच्छा प्रति- पाद्यते । एवं ज्ञानपर्य्याये प्रतिपज्ज्ञप्तिचेत- नेत्यमरः । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-546-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ज्ञपम्अव्यय — ज्ञप् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय) 📚
अन्य सम्भावना: ज्ञप (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ज्ञप् + अच् | ज्ञप (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ज्ञप् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ज्ञपम् 📚 ➤ जानना, समझना, सिखाना, समझाना, आनन्दित करना, प्रसन्न करना, मारना, ठोकना, तीक्ष्ण करना (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
संस्कृत: ज्ञाने ज्ञापने च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ज्ञप् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ज्ञपम्: ज्ञप् + णमुल् — पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬