🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:26:42 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ज्युतः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ज्युतः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ज्युतः

अर्थ: जाना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to go

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ज्युत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ज्यु + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — ज्युत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाज्युतःज्युतौज्युताः
द्वितीयाज्युतम्ज्युतौज्युतान्
तृतीयाज्युतेनज्युताभ्याम्ज्युतैः
चतुर्थीज्युतायज्युताभ्याम्ज्युतेभ्यः
पञ्चमीज्युतात् / ज्युताद्ज्युताभ्याम्ज्युतेभ्यः
षष्ठीज्युतस्यज्युतयोःज्युतानाम्
सप्तमीज्युतेज्युतयोःज्युतेषु
सम्बोधनहे ज्युतहे ज्युतौहे ज्युताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — ज्यु (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमज्यवतेज्यवेतेज्यवन्ते
मध्यमज्यवसेज्यवेथेज्यवध्वे
उत्तमज्यवेज्यवावहेज्यवामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): ज्यवते · लिट् (आत्मने.): जुज्युवे · लुट् (आत्मने.): ज्योता · लृट् (आत्मने.): ज्योष्यते · लोट् (आत्मने.): ज्यवताम् · लङ् (आत्मने.): अज्यवत · विधिलिङ् (आत्मने.): ज्यवेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): ज्योषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अज्योष्ट · लृङ् (आत्मने.): अज्योष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ज्यवन · ण्वुल्: ज्यावकः · तृच्: ज्योता · यत्: ज्यव्यः · ण्यत्: ज्याव्यः · तव्य: ज्योतव्यः · अनीयर्: ज्यवनीयः · क्त: ज्युतः · क्तवतु: ज्युतवान् · शानच्: ज्यवमानः · क्त्वा: ज्युत्वा · ल्यप्: प्रज्युत्य · तुमुन्: ज्योतुम् · णमुल्: ज्यावम् · क्तिन्: ज्युति · क्वसु: जुज्युवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ज्युत
ज्युत
jyuta
🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ज्युत दीप्तौ भ्वा० पर० सक० सेट् । ज्योतति इरित् । अज्युतत् अज्योतीत् । जुज्योत ।
ज्युत दीप्त्तौ भ्वा० आत्म० अक० सेट् । ज्योतते अज्योतिष्ट । जुज्युते । ऋदित् । अजुज्योतत् त । ज्योतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3160,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ज्युत, इर् दीप्तौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं- अकं-सेट् ।) इर्, अज्युतत् अज्योतीत् जुज्योत । इति दुर्गादासः ॥
ज्युत, ऋ ङ दीप्तौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां- आत्मं-अकं-सेट् ।) अन्तःस्थादियुक्तः । ऋ, अजुज्योतत् । ङ, ज्योतते चन्द्रः । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-549-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ज्युतःज्युत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ज्यु + क्त 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ज्युतः 📚 ➤ जाना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: गतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ज्युत 📚दीप्तौ भ्वा० पर० सक० सेट् । ज्योतति इरित् । अज्युतत् अज्योतीत् । जुज्य…🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • ज्युत = जि + उत तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • ज्युतः: ज्यु + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें