🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:28:45 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

झरः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

झरः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

झरः

अर्थ: प्रपातिका, झरना, निर्झर, नदी

संस्कृत: निर्गतजलप्रवाहः · पर्याय: वारिप्रवाह, निर्झर

व्युत्पत्ति: झृ+अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. झर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — झर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाझरःझरौझराः
द्वितीयाझरम्झरौझरान्
तृतीयाझरेणझराभ्याम्झरैः
चतुर्थीझरायझराभ्याम्झरेभ्यः
पञ्चमीझरात् / झराद्झराभ्याम्झरेभ्यः
षष्ठीझरस्यझरयोःझराणाम्
सप्तमीझरेझरयोःझरेषु
सम्बोधनहे झरहे झरौहे झराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — झर
झर
jhara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
झर संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. पानी गिराने का स्थान । निर्झर ।
२. झरना । सोता । चश्मा । पर्वत से निकलता हुआ जलप्रवाह ।
३. समूह । झुड ।
४. तेजी । वेग । उ॰—प्रात गई नीके उठि ते घर । मैं बरजी कहाँ जाति री प्यारी तब खीझी रिस झर ते ।—सूर (शब्द॰) ।
५. झड़ी । लगातार दृष्टि ।
६. किसी वस्तु की लगातार वर्षा । उ॰—(क) वर्षत अस्त्र कवच सर फूटे । मघा मेघ मानो झर जुटे ।—लाल (शब्द॰) । (ख) पावक झर ते मेह झर दाहक दुसह बिसेखि । दहै देह वाके परस याहि दृगन की देखि ।—बिहारी (शब्द॰) । (ग) सूरदास तबही तम नासौ ज्ञान अगिन झर फूटै ।—सूर (शब्द॰) ।
७. आँच । ताप । लपट । ज्वाला । झाल । उ॰—(क) श्याम अंकम भरि लीन्हीं विरह अगिन झर तुरत बुझानी ।—सूर॰ (शब्द॰) (ख) श्याम गुणराशि मानिनि मनाई । रह्यो रस परस्पर मिटयो तनु बिरह झर भरी आनंद प्रिय उन न माई ।—सूर (शब्द॰) । (ग) सटपटाति सी ससिमुखी मुख घूँघट पट ढाँकि । पावक झर सी झमकि कै गई झरोखे झाँकि ।—बिहारी (शब्द॰) । (घ) नेकु न झुरसी बिरह झर नेह लता कुंभिलाति । नित नित होत हरी हरी खरी झालरति जाति ।—बिहारी (शब्द॰) ।
८. ताले का खटका । ताले की भीतर की कल । ताले का कुत्ता ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
झर m. a water-fall, L.
झर f(आ, ई). id., Prab. iv, 12
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (428,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
झरः, झरा, झरी [झृ-अच्] A cascade, spring, fountain, stream; प्रत्यग्रक्षतजझरीनिवृत्तपाद्यः Mv. 6. 14; Bv. 4. 37.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0521-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
झर पु० झृ--अच । निर्झरे उत्सान्निर्गते जलप्रवाहे । “स तदुच्चकुचौ भवन् प्रभाझरचक्रभ्रमिमातनोति यत्” नैष० । तस्य स्त्रीत्वम् भरत आह ततः टाप् गौरा० ङीष् वा । “विपुलपुलिनाः कल्लोलिन्यो नितान्तपतज्- झरामसृणितशिलाः शैलाः सान्द्रद्रुमा वनराजयः” प्रबोधच० । २ तारिण्यां स्त्री ङीष् झङ्कृताशब्दे उदा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3184,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
झरः, पुं, (झीर्य्यति जीर्णीभवति पतनादिस्थान- मनेनेति । झॄ + “ऋदोरप् ।” ३ । ३ । ५७ । इत्यप् ।) निर्झरः । पर्व्वतावतीर्णजलप्रवाहः । इत्यमरः । २ । ३ । ५ ॥ (समूहः । यथा, नैषधे । २ । ३२ । “कलसे निजहेतुदण्डजः किमु चक्रभ्रमिकारिता गुणः । स तदुच्चकुचौ भवन् प्रभा- झरचक्रभ्रमिमातनोति यत् ॥” “स कलसः प्रभारूपेण कान्तिसमूहेन चक्रभ्रमिं कुलालचक्रभ्रमणमातनोति जनयति । यद्बा प्रभाझरे कान्तिप्रवाहे चक्रभ्रमिं चक्रवाक- भ्रान्तिमातनोति ।” इति तट्टीका ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-569-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "झर" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
झरःझर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: झॄ + अच्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

झरः 📚 ➤ प्रपातिका, झरना, निर्झर, नदी
संस्कृत: निर्गतजलप्रवाहः · पर्याय: वारिप्रवाह, निर्झर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
झर 📚पानी गिराने का स्थान । निर्झर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
झर
झरना (२.३.५) — वारिप्रवाह, निर्झर

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • झरः: झॄ + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें