🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:43:37 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

झर्झर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

झर्झर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

झर्झर

अर्थ: एक प्रकार का ढोल

संस्कृत: वाद्यविशेषः · पर्याय: डमरु, मड्डु, डिण्डिम, मर्दल, पणव

व्युत्पत्ति: झर्झ्+अरन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. झर्झर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — झर्झर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाझर्झरःझर्झरौझर्झराः
द्वितीयाझर्झरम्झर्झरौझर्झरान्
तृतीयाझर्झरेणझर्झराभ्याम्झर्झरैः
चतुर्थीझर्झरायझर्झराभ्याम्झर्झरेभ्यः
पञ्चमीझर्झरात् / झर्झराद्झर्झराभ्याम्झर्झरेभ्यः
षष्ठीझर्झरस्यझर्झरयोःझर्झराणाम्
सप्तमीझर्झरेझर्झरयोःझर्झरेषु
सम्बोधनहे झर्झरहे झर्झरौहे झर्झराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — झर्झर
झर्झर
jharjhara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
झर्झर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हुड़ुक नाम का लकड़ी का बाजा जिसपर चमड़ा मढ़ा होता है ।
२. कलियुग ।
३. एक नद का नाम ।
४. हिरण्याक्ष के एक पुत्र का नाम ।
५. लोहे आदि का बना हुआ झरना जिससे कड़ाही में पकनेवाली चीज चलाते हैं ।
५. झाँझ ।
७. पैर में पहनने का झाँझ या झाँझर नाम का गहना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
झर्झर m. a kind of drum, MBh. vi ff.; Pāṇ. iv, 4, 56; Hariv.; R. vi, 99, 23
a strainer, Bhpr. v, 11, 125
= ˚रक, L.
N. of a Daitya (son of Hiraṇyākṣa), Hariv. 194
of a river, L.
झर्झर n. a sound as of splashing or dropping, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (428,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
झर्झरः 1 A sort of drum. --2 The Kali age. --3 A cane-staff. --4 An iron instrument used in cooking. --5 A cymbal. --रा A whore, harlot. --री A sort of drum. --रं A sound as of splashing or dropping.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0521-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
झर्झर पु० झर्झ--करच् । (झाँज) इति ख्याते १ वाद्यभेदे २ पटहे, ३ कलियुगे, ४ नदभेदे च । ३ वाद्यभेदे स्त्री ङीप् मेदि० । ६ वेत्रनिर्मितदण्डभेदे पु० “काञ्चनोष्णीषि- णस्तत्र वेत्रझर्झरपाणयः” भा० भी० ९८ अ० । ७ वेश्यायां स्त्री त्रिका० टाप् । ८ तारादेव्यां स्त्री झङ्कृताशब्दे उदा० । ९ वाद्यभेदे स्त्रीशब्दर० गौरा० ङीष् । १० पाकसाधने लौह- मये (झाझरा) इति ख्याते पदार्थे पु० रत्नमा० । झर्झरः तद्वाद्यं शिल्पमस्य वा ठक् । झार्झारिकत्द्वादनशीले त्रि० पक्षे अण् । झर्झर तत्रार्थे त्रि० स्वार्थे क । झर्झरिका तारिण्यां झङ्कृताशब्दे उदा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3184,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
झर्झरः, पुं, (झर्झ इत्यव्यक्तशब्दं रातीति । रा + कः । यद्बा, झर्झति शब्दायते इति । झर्झ + [] बहुलवचनात् अरः ।) वाद्यविशेषः । इत्यमरः । १ । ७ । ८ ॥ चर्म्मपुटाच्छादितकाष्ठस्थानम् । इति तट्टीकासारसुन्दरी ॥ करड इति ख्यातः । “डिण्डिमो डेङ्गरीप्रोक्तो झर्झरः पटहः स्मृतः ॥” इति भरतधृतवैकुण्ठः ॥ तत्पर्य्यायः । झल्लकी २ झल्ली ३ झलरी ४ झर्झरी ५ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, हठयोगप्रदीपिकायाम् । ४ । ८५ । “आदौ जलधिजीमूतभेरीझर्झरसम्भवाः ॥” झर्भ्यते निन्द्यते इति । झर्झ भर्त्से + अरः ।) कलियुगम् । (झर्झरोझर्झरशब्द इवास्त्यस्येति । अच् ।) नदभेदः । इति मेदिनी । रे, १५८ । (हिरण्याक्षपुत्त्रविशेषः । यथा, हरिवंशे । ३ । ७९ । “हिरण्याक्षसुताः पञ्च विद्बांसः सुमहाबलाः । झर्झरः शकुनिश्चैव भूतसन्तापनस्तथा । महानाभश्च विक्रान्तः कालनाभस्तथैव च ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-569-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
झर्झरझर्झर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

झर्झर 📚 ➤ एक प्रकार का ढोल
संस्कृत: वाद्यविशेषः · पर्याय: डमरु, मड्डु, डिण्डिम, मर्दल, पणव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
झर्झर 📚हुड़ुक नाम का लकड़ी का बाजा जिसपर चमड़ा मढ़ा होता है🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें