🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:17:14 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

झिल्ली

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

झिल्ली

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

झिल्ली

अर्थ: झींगुर, दीये की बत्ती

व्युत्पत्ति: झिल्लि+ङीप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. झिल्ली (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. झिल्लिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. झिल्लि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  4. झिल्लि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  5. झिल्लि (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — झिल्ली (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाझिल्लीझिल्ल्यौझिल्ल्यः
द्वितीयाझिल्लीम्झिल्ल्यौझिल्लीः
तृतीयाझिल्ल्याझिल्लीभ्याम्झिल्लीभिः
चतुर्थीझिल्ल्यैझिल्लीभ्याम्झिल्लीभ्यः
पञ्चमीझिल्ल्याःझिल्लीभ्याम्झिल्लीभ्यः
षष्ठीझिल्ल्याःझिल्ल्योःझिल्लीनाम्
सप्तमीझिल्ल्याम्झिल्ल्योःझिल्लीषु
सम्बोधनहे झिल्लिहे झिल्ल्यौहे झिल्ल्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — झिल्ली
झिल्ली
jhillī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
झिल्ली †पु संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] दे॰ झिल्ली । उ॰— भननात गोलिन की भनक जनु धनि धुकार झिल्लीन की ।— पद्माकर ग्रं॰, पृ॰ १२ ।
झिल्ली १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. झींगुर ।
२. चर्मपत्र (को॰) ।
३. एक वाद्दा (को॰) ।
४. दीए की बत्ती (को॰) ।
५. दे॰ झिल्लिका ।
झिल्ली ३ वि॰ स्त्री॰ बहुत पतला । बहुत बारीक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
झिल्ली f. a cricket, BhP. v
the wick of a lamp, L.
= झल्लिका, q.v., L.
rice burnt by cooking in a saucepan, L.
cymbals, W.
parchment, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (429,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
झिल्ली 1 A cricket. --2 A kind of musical instrument, cymbal. --3 A parchment. --4 The wick of a lamp. --5 A cloth for applying unguents, colours &c. --6 Sunshine. --7 Light, lustre. --8 Rice burnt by cooking in a sauce-pan &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0521-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
झिल्ली स्त्री० चिल्लति चिल--अच् पृषो० गौरा० ङीष् । (झिँझिपोँका) कीटभेदे । संज्ञायां क । आतपरुचौ ३ वर्त्त्याञ्च मेदि० । ४ तारिण्यां च झङ्कृताशब्दे उदा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3185,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
झिल्ली, स्त्री, (झिल्लि + कृदिकारादिति वा ङीष् ।) कीटविशेषः । झिँझिपोका इति भाषा । तत्पर्य्यायः । झिल्लीका २ झिल्लिका ३ झिरिका ४ झीरुका ५ झिरी ६ चीलिका ७ चील्लिका ८ चिल्ली ९ भृङ्गारी १० चील्लका ११ । इति शब्दरत्नावली ॥ चीरी १२ । इत्यमरः । २ । ५ । २८ ॥ चीरुका १३ । इति तट्टीका ॥ (यथा, भागवते, । ६ । १३ । ५ । [] “अदृश्यझिल्लीस्वनकर्णशूल- उलूकवाग्भिर्व्यथितान्तरात्मा ॥”) आतपरुचिः । वर्त्ती । उद्बर्त्तनांशुकम् । इति मेदिनी ॥ स्थालीलग्नदग्धान्नम् । इत्यजयपालः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-570-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "झिल्ली" आता है (15)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
झिल्लीझिल्ली (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: झिल्लिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | झिल्लि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

झिल्ली 📚 ➤ झींगुर, दीये की बत्ती

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
झिल्ली 📚†पु संज्ञा स्त्री॰ दे॰ 'झिल्ली'🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें