🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:08:00 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

झीर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

झि-+ईर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ईर

अर्थ: फेंकना

संस्कृत: क्षेपे

अंग्रेज़ी: to throw

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ईर् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. ईर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. ईर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ईर् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — ईर् (चुरादिगण) · अर्थ: फेंकना (क्षेपे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमईरतात् / ईरताद् / ईरतु / ईरयतात् / ईरयताद् / ईरयतुईरताम् / ईरयताम्ईरन्तु / ईरयन्तु
मध्यमईर / ईरतात् / ईरताद् / ईरय / ईरयतात् / ईरयताद्ईरतम् / ईरयतम्ईरत / ईरयत
उत्तमईरयाणि / ईराणिईरयाव / ईरावईरयाम / ईराम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: ईरति · लट् (आत्मने.): ईरयते · लिट्: ईरयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): ईरयाञ्चक्रे · लुट्: ईरयिता · लुट् (आत्मने.): ईरयिता · लृट्: ईरयिष्यति · लृट् (आत्मने.): ईरयिष्यते · लोट्: ईरतात् · लोट् (आत्मने.): ईरयताम् · लङ्: ऐरत् · लङ् (आत्मने.): ऐरयत · विधिलिङ्: ईरयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): ईरयेत · आशीर्लिङ्: ईर्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): ईरयिषीष्ट · लुङ्: ऐरिरत् · लुङ् (आत्मने.): ऐरिरत · लृङ्: ऐरयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): ऐरयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ईरण · ण्वुल्: ईरकः · तृच्: ईरिता · यत्: ईर्यः · ण्यत्: ईर्यः · तव्य: ईरितव्यः · अनीयर्: ईरणीयः · क्त: ईरितः · क्तवतु: ईरितवान् · शतृ: ईरन् · स्य-शतृ: ईरिष्यन् · शानच्: ईरयमाणः · क्त्वा: ईरित्वा · ल्यप्: प्रेर्य · तुमुन्: ईरितुम् · णमुल्: ईरम् · घञ्: ईरः · क्तिन्: ईर्ति · क्वसु: ईराम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ईर्
ईर्
īr
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ईर् cl. 2. Ā. ईर्ते (3. pl. ईरते, AV.; RV.), ईरं-चक्रे, ईरिष्यति, ऐरिष्ट, ईरितुम्; Ved. inf. इरध्यै, RV. i, 134, 2, to go, move, rise, arise from, RV.; to go away, retire, AV. xix, 38, 2; to agitate, elevate, raise (one's voice), RV. : Caus. P. ईरयति (cf. √ ईल्), to agitate, throw, cast; to excite, RV.; AV.; MBh.; R. &c.; to cause to rise; to bring to life; to raise one's voice, utter, pronounce, proclaim, cite, RV.; ChUp.; Ragh.; Suśr. &c. ; to elevate, RV.; VS.; TS.; ŚBr. : Ā. to raise one's self, AV.; VS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (170,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ईर् {c2c} A. (इर्ते, ईरांचक्रे, ऐरिष्ट, ईरितुं, ईर्ण); also {c1c} P. (p. p. ईरित) 1 To go, move, shake (trans. also). --2 To rise, arise or spring from. --3 To go away, retire. --4 To agitate, elevate; raise one's voice. --{c10c} U. or Caus. (ईरयति, ईरित) 1 To agitate, throw, cast; Śi. 8. 39; discharge, dart, hurl; ऐरिरच्च महाद्रुमं Bk. 15. 52; R. 15. 20. --2 To excite, prompt, urge; Bk. 12. 6. --3 To cause to rise, produce. --4 To utter, pronounce, proclaim, say, repeat; Māl. 1. 25; इतीरयंतीव तया निरैक्षि N. 14. 21; Śi. 9. 69; Ki. 1. 26; R. 9. 8; निबोध चेमां गिरमीरितां मया Sāv. 5. 23. --5 To cause to go, set in motion, move, shake; वातेरितपल्लवांगुलिभिः Ś. 1; अपरागसमीरणेरितः Ki. 2. 50; Śi. 8. 20. --6 To draw towards, attract; Śi. 10. 32. --7 [] To employ, use. --8 To bring to life, revive. --9 To elevate. --10 To raise oneself (A.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0283-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
झि-ईरसमास: झि + ईर् तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: ईर् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ईर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | ईर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ईर् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

झिईर 📚झि 📚ईर् ➤ झि (चन्द्रमा की कला) + ईर् (फेंकना)
संस्कृत: क्षेपे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
झि 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें
ईर् 📚cl. 2. Ā. ईर्ते (3. pl. ईरते, AV.; RV.), ईरं-चक्रे, ईरिष्यति, ऐरिष्ट…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
झीरझि + ईरदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

  • झि-ईर = झि + ईर तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें