🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:43:13 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ढक्का

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ढक्का

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ढक्का

अर्थ: बड़ा ढोल

संस्कृत: यशःपटहः · पर्याय: यशःपटह

व्युत्पत्ति: ढक् इति शब्देन कायति ढक्+कै+क+टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ढक्का (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. ढक्का (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. ढक्का (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. ढक्का (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  5. ढक्क (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. ढक्क (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ढक्का (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाढक्काढक्केढक्काः
द्वितीयाढक्काम्ढक्केढक्काः
तृतीयाढक्कयाढक्काभ्याम्ढक्काभिः
चतुर्थीढक्कायैढक्काभ्याम्ढक्काभ्यः
पञ्चमीढक्कायाःढक्काभ्याम्ढक्काभ्यः
षष्ठीढक्कायाःढक्कयोःढक्कानाम्
सप्तमीढक्कायाम्ढक्कयोःढक्कासु
सम्बोधनहे ढक्केहे ढक्केहे ढक्काः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ढक्का
ढक्का
ḍhakkā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
विजय-ढोल (1.7.7) यशःपटह
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ढक्का १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. एक बड़ा ढोल ।
२. नगाड़ा । डंका । उ॰— शंख भेरी पणव मुरज ढक्का बाद घनित । घंटा नाद बिच बिच गुजरत ।— भारतेंदु ग्रं॰, भा॰ २, पृ॰ ६०५ ।
२. डमरू ।
३. छिपाव । दुराव (को॰) ।
४. अदर्शन । लोप (को॰) ।
ढक्का पु † २ संज्ञा पुं॰ [अनु॰] दे॰ 'ढाका ४' ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ढक्का f. a large drum (cf. गज-, जय-), Rājat. vi, 133
covering, disappearance, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (431,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ढक्का 1 A large or double drum; न ते हुडुक्केन न सोपि ढक्कया न मर्दलैः सापि न तेऽपि ढक्कया ॥ N. 15. 17. --2 Coveting. --3 Disappearance.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0524-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ढक्का स्त्री ढगिति कायति कै--क । यशःपटहे (ढाक) ख्याते वाद्यभेदे अमरः । “न ते हुडुक्केनन सोऽपि ढक्कया न मर्द्दलैः सापि न तेऽपि ढक्कया” नैषधम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3192,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ढक्का, स्त्री, (ढक् इति गभीरशब्देन कायतीति । कै + कः टाप् च ।) वाद्यविशेषः । ढाक इति भाषा । तत्पर्य्यायः । यशःपटहः २ । इत्य- मरः । १ । ७ । ६ ॥ विजयमर्द्दलः ३ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, अर्य्यासप्तशत्याम् । २४७ । “ढक्कामाहत्य मदं वितन्वते करिण इव चिरं पुरुषाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-575-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ढक्का" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ढक्काढक्का (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ढक्का (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | ढक्का (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ढक्का 📚 ➤ बड़ा ढोल
संस्कृत: यशःपटहः · पर्याय: यशःपटह

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ढक्का 📚एक बड़ा ढोल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
ढक्का

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें