🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:11:34 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तक्षः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तक्षः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तक्षः

अर्थ: तेज करना, छीलना

संस्कृत: तनूकरणे

अंग्रेज़ी: to sharpen, to peel off

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तक्ष् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. तक्ष् (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  3. तक्ष् (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  4. तक्ष् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. तक्ष् (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. तक्ष् (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  7. तक्ष (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: तक्ष् + घञ्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — तक्ष् (भ्वादिगण) · अर्थ: तेज करना, छीलना (तनूकरणे)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअतक्षत् / अतक्षद् / अतक्ष्णोत् / अतक्ष्णोद्अतक्षताम् / अतक्ष्णुताम्अतक्षन् / अतक्ष्णुवन्
मध्यमअतक्षः / अतक्ष्णोःअतक्षतम् / अतक्ष्णुतम्अतक्षत / अतक्ष्णुत
उत्तमअतक्षम् / अतक्ष्णवम्अतक्षाव / अतक्ष्णुवअतक्षाम / अतक्ष्णुम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: तक्षति · लिट्: ततक्ष · लुट्: तक्षिता · लृट्: तक्षिष्यति · लोट्: तक्षतात् · लङ्: अतक्षत् · विधिलिङ्: तक्षेत् · आशीर्लिङ्: तक्ष्यात् · लुङ्: अतक्षीत् · लृङ्: अतक्षिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: तक्षण · ण्वुल्: तक्षकः · तृच्: तष्टा · ण्यत्: तक्ष्यः · तव्य: तष्टव्यः · अनीयर्: तक्षणीयः · क्त: तष्टः · क्तवतु: तष्टवान् · शतृ: तक्ष्णुवन् · स्य-शतृ: तक्ष्यन् · क्त्वा: तष्ट्वा · ल्यप्: प्रतक्ष्य · तुमुन्: तष्टुम् · णमुल्: तक्षम् · घञ्: तक्षः · क्तिन्: तष्टि · क्वसु: ततक्ष्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तक्
तक्
tak
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तक् cl. 2. ˚क्ति (cl. 1. कति [‘to laugh’ or ‘to bear’, Dhātup. v, 2] Naigh. ii, 14; inf. ˚कितुम्, Nir. ix, 3) to rush along, RV. ix, 16, 1;
तक् [cf. निष्-टक्, परि-तकन, प्र-तक्त; Lith. tekù.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (431,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तक् {c1c} {c2c} P. Ved. (तकति, तक्ति) 1 To fly (as an arrow or bird), rush at or upon --2 To laugh at, deride, scoff --3 To bear, endure.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0525-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तक्षःतक्ष् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: तक्ष् (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन | तक्ष् (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तक्षः 📚 ➤ तेज करना, छीलना
संस्कृत: तनूकरणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तक् 📚cl. 2. ˚क्ति (cl. 1. कति [‘to laugh’ or ‘to bear’, Dhātup. v, 2] Naigh…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें