🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:29:59 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तगीर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तक्+ईर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तक्

अर्थ: धार करवानेवाला, छिलवानेवाला

संस्कृत: तक्षयति सः

अंग्रेज़ी: One who enables someone to sharpen or peel

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तक्ष् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. तक्ष् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

ईर

अर्थ: फेंकना

संस्कृत: क्षेपे

अंग्रेज़ी: to throw

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ईर् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. ईर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. ईर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ईर् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — ईर् (चुरादिगण) · अर्थ: फेंकना (क्षेपे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमईरतात् / ईरताद् / ईरतु / ईरयतात् / ईरयताद् / ईरयतुईरताम् / ईरयताम्ईरन्तु / ईरयन्तु
मध्यमईर / ईरतात् / ईरताद् / ईरय / ईरयतात् / ईरयताद्ईरतम् / ईरयतम्ईरत / ईरयत
उत्तमईरयाणि / ईराणिईरयाव / ईरावईरयाम / ईराम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: ईरति · लट् (आत्मने.): ईरयते · लिट्: ईरयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): ईरयाञ्चक्रे · लुट्: ईरयिता · लुट् (आत्मने.): ईरयिता · लृट्: ईरयिष्यति · लृट् (आत्मने.): ईरयिष्यते · लोट्: ईरतात् · लोट् (आत्मने.): ईरयताम् · लङ्: ऐरत् · लङ् (आत्मने.): ऐरयत · विधिलिङ्: ईरयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): ईरयेत · आशीर्लिङ्: ईर्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): ईरयिषीष्ट · लुङ्: ऐरिरत् · लुङ् (आत्मने.): ऐरिरत · लृङ्: ऐरयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): ऐरयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ईरण · ण्वुल्: ईरकः · तृच्: ईरिता · यत्: ईर्यः · ण्यत्: ईर्यः · तव्य: ईरितव्यः · अनीयर्: ईरणीयः · क्त: ईरितः · क्तवतु: ईरितवान् · शतृ: ईरन् · स्य-शतृ: ईरिष्यन् · शानच्: ईरयमाणः · क्त्वा: ईरित्वा · ल्यप्: प्रेर्य · तुमुन्: ईरितुम् · णमुल्: ईरम् · घञ्: ईरः · क्तिन्: ईर्ति · क्वसु: ईराम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तक्ष्
तक्ष्
takṣ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. तक्ष् cl. 1. P. ˚क्षति (ep. also Ā. impf. तक्षत्, अतक्षत्, RV.; rarely cl. 2. 3.pl. तक्षति [Pāṇ. vii, 1, 39; Pat.] RV. i, 162, 6; impf. [aor.?] अतक्ष्म, 2. pl. अतष्ट, RV.; once cl. 5. [तक्ष्णोति, Pāṇ. iii, 1, 76] Pot. ˚क्ष्णुयुर्, Lāṭy. viii; see also अप-; aor., अतक्षीत्, Pāṇ. vii, 2, 7, Kāś.; 3. pl. ˚क्षिषुर्, RV. i, 130, 6; Subj. तक्षिषत् [Pāṇ. iii, 4, 7, Kāś.], ŚāṅkhŚr. vii; pf. ततक्ष, once Ā. ˚क्षे, RV. v, 33, 4; 3 pl. ˚क्षुर्, RV. (8 times), &c., once तक्षुर्, ii, 19, 8; 2. du. तक्षथुर्, x, 39, 4; pr. p. f. तक्षती, i, 164, 41; pf. Pass. p. तष्ट See s.v.) to form by cutting, plane, chisel, chop, RV. &c.; to cut, split, MBh.; Hariv.; Hcar.; to fashion, form (out of wood &c.), make, create, RV.; AV.; to form in the mind, invent, RV.; to make (any one young; double acc.), make able or prepare for (dat.), RV.; (in math.) to reduce by dividing, Gol. xiii, 14 ff.; Līl. &c.; = √ त्वच्, Dhātup. xvii, 13; to, skin, ib. : Caus. तक्षयति (aor. अततक्षत्), Pāṇ. vii, 4, 93, Kāś.; cf. त्वक्ष्.
2. तक्ष् ‘paring’, See काष्ठ-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (431,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तक्ष् {c1c} {c5c} P. (तक्षति, तक्ष्णोति, तष्ट) 1 To chop, cut off, pare, chisel, slice, split; आत्मानं तक्षति ह्येष वनं परशुना यथा Mb.; निधाय तक्ष्यते यत्र काष्ठे काष्ठं स उद्घनः Ak. --2 To fashion, shape, form (out of wood &c.). --3 To make, create in general. --4 To wound, hurt. --5 To invent, form in the mind. --6 To make one's own, appropriate. --7 To cover. --8 To peel. --9 To make thin. --WITH निस् 1 to slice out of. --2 to form, create.
तक्ष् a. (At the end of comp.) Paring, cutting &c.; also तक्ष.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0525-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तक्तक्ष् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तक्ष् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
ईरईर् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ईर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | ईर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ईर् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तक् 📚 ➤ धार करवानेवाला, छिलवानेवाला
संस्कृत: तक्षयति सः

ईर 📚 ➤ फेंकना
संस्कृत: क्षेपे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तक्ष् 📚cl. 1. P. ˚क्षति (ep. also Ā. impf. तक्षत्, अतक्षत्, RV.; rarely cl.…🔵🟣
ईर् 📚cl. 2. Ā. ईर्ते (3. pl. ईरते, AV.; RV.), ईरं-चक्रे, ईरिष्यति, ऐरिष्ट…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
तगीरतक् + ईरजश्त्व झलां जशोऽन्ते (८.२.३९)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें