🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:35:25 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ततो

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ततः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ततः

अर्थ: से, वहाँ से

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तत
तत
tata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वीणा आदि (तार वाले) वाद्य 'तत' (1.7.5)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तत १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वायु ।
२. विस्तार ।
३. पिता ।
४. पुत्र । संतान ।
५. वह बाजा जिसमें बजाने के लिये तार लगे हों । जैसे, सारंगी, सितार, बीन, एकतारा, बेहला आदि । विशेष—तत बाजे दो प्रकार के होते हैं—एक तो वे जो खाली उँगली या मिजराव आदजि से बजाए जाते हैं; जैसे, सितार बीन, एकतारा आदि । ऐसे बाजों को अंगुलित्र यंत्र कहते हैं और जो कमानी की सहायता से बजाए जाते हैं, जैसे, सारंगी, बेला आदि, वे धनुःयंत्र कहलाते हैं ।
तत २ वि
१. विस्तृत । फैला हुआ ।
२. विस्तारित ।
३. ढका हुआ । छिपा हुआ ।
४. झुका हुआ ।
५. अंतरहित । लगातार [को॰] ।
तत पु † ३ वि॰ [सं॰ तप्त] तपा हुआ । गरम । उ॰—नखत अकासहिं चढ़ई दिपाई । तत तत लूका परहिं बुझाई ।— जायसी (शब्द॰) ।
तत पु ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰ तत्त्व] दे॰ तत्व ।
तत पु ५ सर्व॰ [सं॰ तत्] उस । जैसे,—ततखन = तत्क्षण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. तत m. (cf. तात) chiefly Ved. a father (familiar expression corresponding to नना, mother), RV. viii, 91, 5 f.; ix, 112, 3; AV.; TS. iii; TBr. &c. (voc. [like तात] also term of affection addressed to a son, AitBr. v, 14, 3; vii, 14, 8).
2. तत mfn., vi, 4, 37 extended, stretched, spread, diffused, expanded, RV. &c.
spreading over, extending to, W.
covered over by (instr. or in comp.), Laghuj. ii, 16; Kir. v, 11; Śiś. ix, 23
protracted, W.
bent (a bow), MBh. i, 49, 25; iv, 5, 1
spreading, wide, L.
composed (a tale), i, 2455
performed (a ceremony), RV. &c.
तत m. wind, L.
तत n. any stringed instrument, L.
a metre of 4 × 12 syllables.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (432,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तत See under तन्.
तत p. p. [तन्-क्त] 1 Extended, spread; Śi. 9. 23, 6. 50; Ki. 5. 11. --2 Spreading or reaching over, extending to. --3 Covered over, concealed. --4 Protracted, continued. --5 Bent (as a bow). --6 Spreading wide &c.; see तन्. --तः Ved. 1 A father. --2 Wind, air. --3 Extent. --4 Offspring, a child (n. also). --5 A son. --तं Any stringed musical instrument.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0526-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तत न० तन--क्त । १ वीणादिवादो अमरः २ विस्तारिते ३ व्याप्ते च त्रि० । ४ वायौ पु० मेदि० । भावे क्त । ५ विस्तारे ६ सन्ताने च न० । तन्यते अन्वयोऽस्मात् तन- नाम्नि अपादाने कर्मणि वा क्त तक् वा । ८ पितरि ९ पुत्रे च पु० । “कारुरहं ततो भिषक्” ऋ० ९ । ११२ । ३ तत इति सन्ताननाम तन्यतेऽस्मात् ततः पिता तन्यतेऽसौ ततः पुत्रो वा” भा० इमामृचमधिकृत्य । तत इति सन्तानस्य नाम पितुर्वा पुत्रस्य वा” निरु० । “सततमृषभहीनं मिन्नकीकृत्य षड्जम्” माघः । “सततं वीणादिवाद्य सहितम्” मल्लि० । “सहोबाच पितरं तत! कस्मै मां दास्यसीति” कटो० । “हे तत! हे तात!” भा० “यस्य निश्वसितं वेदा येन सर्वमिदं ततम्” माघवः । ततं विस्तारितं व्याप्तं वेत्यर्थः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3209,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ततं, क्ली, (तनोति मनोऽनेनेति । तन + “तनि- मृङ्भ्यां किच्च ।” उणां । ७ । ८८ । इति तन् ।) वीणादिवाद्यम् । इत्यमरः । १ । ७ । ४ ॥
ततः, त्रि, (तन्यते स्म इति । तन् + क्तः ।) विस्तृतः । (यथा, महाभारते । ४ । ५ । १ । “ते वीरा बद्धनिस्त्रिंशास्ततायुधकलापिनः ॥”) व्याप्तः । (यथा, भगवद्गीतायाम् । ८ । २२ । “यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्व्वमिदं ततम् ॥”) वायौ, पुं । इति मेदिनी । ते, २० ॥
ततः, [स्] व्य, (तद् + “पञ्चम्यास्तसिल् ।” ५ । ३ । ७ । इति तसिल् । यद्वा, सर्व्वविभक्तिषु तसिल् ।) हेतुः इत्यमरः । ३ । ४ । ३ ॥ (यथा, महाभारते । १२ । ३४८ । ७९ । “हीनाः सत्त्वेन सूक्ष्मेण ततो वैकारिकाः स्मृताः ॥” आदिः । परिप्रश्नः । पञ्चम्यर्थः । (यथा, मनुः । १२ । ८५ । “सर्व्वेषामपि चैतेषामात्मज्ञानं परं स्मृतम् । तद्ध्यग्र्यं सर्व्वविद्यानां प्राप्यते ह्यमृतं ततः ॥” [] सप्तम्यर्थः । यथा, मनुः । ४ । १५ । “न विद्यमानेष्वर्थेषु नार्त्त्यामपि यतस्ततः ॥” तृतीयार्थः । यथा, नारदपञ्चरात्रे । २ । ६ । “आराधितो यदि हरिस्तपसा ततः किं नाराधितो यदि हरिस्तपसा ततः किम् ॥”) कथान्तरम् । आनन्तर्य्यम् । इति विश्वः ॥ (यथा, महाभारते । ४ । ५ । २ । “ततस्ते दक्षिणं तीरमन्वगच्छन् पदातयः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-581-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ततःअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ततः 📚 ➤ से, वहाँ से

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तत 📚वायु🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें