🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:47:47 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तत
tata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वीणा आदि (तार वाले) वाद्य 'तत' (1.7.5)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तत १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वायु ।
२. विस्तार ।
३. पिता ।
४. पुत्र । संतान ।
५. वह बाजा जिसमें बजाने के लिये तार लगे हों । जैसे, सारंगी, सितार, बीन, एकतारा, बेहला आदि । विशेष—तत बाजे दो प्रकार के होते हैं—एक तो वे जो खाली उँगली या मिजराव आदजि से बजाए जाते हैं; जैसे, सितार बीन, एकतारा आदि । ऐसे बाजों को अंगुलित्र यंत्र कहते हैं और जो कमानी की सहायता से बजाए जाते हैं, जैसे, सारंगी, बेला आदि, वे धनुःयंत्र कहलाते हैं ।
तत २ वि
१. विस्तृत । फैला हुआ ।
२. विस्तारित ।
३. ढका हुआ । छिपा हुआ ।
४. झुका हुआ ।
५. अंतरहित । लगातार [को॰] ।
तत पु † ३ वि॰ [सं॰ तप्त] तपा हुआ । गरम । उ॰—नखत अकासहिं चढ़ई दिपाई । तत तत लूका परहिं बुझाई ।— जायसी (शब्द॰) ।
तत पु ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰ तत्त्व] दे॰ तत्व ।
तत पु ५ सर्व॰ [सं॰ तत्] उस । जैसे,—ततखन = तत्क्षण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. तत m. (cf. तात) chiefly Ved. a father (familiar expression corresponding to नना, mother), RV. viii, 91, 5 f.; ix, 112, 3; AV.; TS. iii; TBr. &c. (voc. [like तात] also term of affection addressed to a son, AitBr. v, 14, 3; vii, 14, 8).
2. तत mfn., vi, 4, 37 extended, stretched, spread, diffused, expanded, RV. &c.
spreading over, extending to, W.
covered over by (instr. or in comp.), Laghuj. ii, 16; Kir. v, 11; Śiś. ix, 23
protracted, W.
bent (a bow), MBh. i, 49, 25; iv, 5, 1
spreading, wide, L.
composed (a tale), i, 2455
performed (a ceremony), RV. &c.
तत m. wind, L.
तत n. any stringed instrument, L.
a metre of 4 × 12 syllables.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (432,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तत See under तन्.
तत p. p. [तन्-क्त] 1 Extended, spread; Śi. 9. 23, 6. 50; Ki. 5. 11. --2 Spreading or reaching over, extending to. --3 Covered over, concealed. --4 Protracted, continued. --5 Bent (as a bow). --6 Spreading wide &c.; see तन्. --तः Ved. 1 A father. --2 Wind, air. --3 Extent. --4 Offspring, a child (n. also). --5 A son. --तं Any stringed musical instrument.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0526-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तत न० तन--क्त । १ वीणादिवादो अमरः २ विस्तारिते ३ व्याप्ते च त्रि० । ४ वायौ पु० मेदि० । भावे क्त । ५ विस्तारे ६ सन्ताने च न० । तन्यते अन्वयोऽस्मात् तन- नाम्नि अपादाने कर्मणि वा क्त तक् वा । ८ पितरि ९ पुत्रे च पु० । “कारुरहं ततो भिषक्” ऋ० ९ । ११२ । ३ तत इति सन्ताननाम तन्यतेऽस्मात् ततः पिता तन्यतेऽसौ ततः पुत्रो वा” भा० इमामृचमधिकृत्य । तत इति सन्तानस्य नाम पितुर्वा पुत्रस्य वा” निरु० । “सततमृषभहीनं मिन्नकीकृत्य षड्जम्” माघः । “सततं वीणादिवाद्य सहितम्” मल्लि० । “सहोबाच पितरं तत! कस्मै मां दास्यसीति” कटो० । “हे तत! हे तात!” भा० “यस्य निश्वसितं वेदा येन सर्वमिदं ततम्” माघवः । ततं विस्तारितं व्याप्तं वेत्यर्थः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3209,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ततं, क्ली, (तनोति मनोऽनेनेति । तन + “तनि- मृङ्भ्यां किच्च ।” उणां । ७ । ८८ । इति तन् ।) वीणादिवाद्यम् । इत्यमरः । १ । ७ । ४ ॥
ततः, त्रि, (तन्यते स्म इति । तन् + क्तः ।) विस्तृतः । (यथा, महाभारते । ४ । ५ । १ । “ते वीरा बद्धनिस्त्रिंशास्ततायुधकलापिनः ॥”) व्याप्तः । (यथा, भगवद्गीतायाम् । ८ । २२ । “यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्व्वमिदं ततम् ॥”) वायौ, पुं । इति मेदिनी । ते, २० ॥
ततः, [स्] व्य, (तद् + “पञ्चम्यास्तसिल् ।” ५ । ३ । ७ । इति तसिल् । यद्वा, सर्व्वविभक्तिषु तसिल् ।) हेतुः इत्यमरः । ३ । ४ । ३ ॥ (यथा, महाभारते । १२ । ३४८ । ७९ । “हीनाः सत्त्वेन सूक्ष्मेण ततो वैकारिकाः स्मृताः ॥” आदिः । परिप्रश्नः । पञ्चम्यर्थः । (यथा, मनुः । १२ । ८५ । “सर्व्वेषामपि चैतेषामात्मज्ञानं परं स्मृतम् । तद्ध्यग्र्यं सर्व्वविद्यानां प्राप्यते ह्यमृतं ततः ॥” [] सप्तम्यर्थः । यथा, मनुः । ४ । १५ । “न विद्यमानेष्वर्थेषु नार्त्त्यामपि यतस्ततः ॥” तृतीयार्थः । यथा, नारदपञ्चरात्रे । २ । ६ । “आराधितो यदि हरिस्तपसा ततः किं नाराधितो यदि हरिस्तपसा ततः किम् ॥”) कथान्तरम् । आनन्तर्य्यम् । इति विश्वः ॥ (यथा, महाभारते । ४ । ५ । २ । “ततस्ते दक्षिणं तीरमन्वगच्छन् पदातयः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-581-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें