🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:56:46 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तद्गुण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तद्गुण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तद्गुण

अर्थ: एक अलंकार

व्युत्पत्ति: तद्-गुण

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तद्गुण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. तद्गुण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तद्गुण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातद्गुणःतद्गुणौतद्गुणाः
द्वितीयातद्गुणम्तद्गुणौतद्गुणान्
तृतीयातद्गुणेनतद्गुणाभ्याम्तद्गुणैः
चतुर्थीतद्गुणायतद्गुणाभ्याम्तद्गुणेभ्यः
पञ्चमीतद्गुणात् / तद्गुणाद्तद्गुणाभ्याम्तद्गुणेभ्यः
षष्ठीतद्गुणस्यतद्गुणयोःतद्गुणानाम्
सप्तमीतद्गुणेतद्गुणयोःतद्गुणेषु
सम्बोधनहे तद्गुणहे तद्गुणौहे तद्गुणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तद्गुण
तद्गुण
tadguṇa
🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तद्—गुण mfn. possessing these qualities, KātyŚr. xiv f.
तद्—गुण m. the quality of that or those, xii f.
xvi
xxiii f.
the virtue of (that or) those (persons), Ragh. i, 9
(in rhet.) transferring the qualities of one thing to another (a figure of speech), Sāh. x, 90; Kuval.; Kpr. x, 51
also अ- neg. ‘a figure of speech in which a quality expected in any object is denied’, 52
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (434,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तद्गुण त्रि० तस्य गुण इव गुणोऽस्य । १ तत्तुल्यगुणके २ अर्थालङ्कारभेदे पु० ३९९ पृ० लक्षणादि दृश्यम् । ६ त० । १ तस्य गुणे पु० । “तद्गुणसारत्वात्” शा० सू० । तत्र प्रधाने गुणः विशेषणम् । ४ प्रधानविशेषणे तद्गुण- संविज्ञानः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3217,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तद्गुणतद्गुण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तद्गुण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तद्गुण 📚 ➤ एक अलंकार

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तद्गुण 📚mfn. possessing these qualities, KātyŚr. xiv f🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • तद्गुण = तद् + गुण तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬