🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:20:46 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तद्धित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तद्धित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तद्धित

अर्थ: उसके लिए अच्छा

व्युत्पत्ति: तद्-हित

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तद्धित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. तद्धित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तद्धित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातद्धितःतद्धितौतद्धिताः
द्वितीयातद्धितम्तद्धितौतद्धितान्
तृतीयातद्धितेनतद्धिताभ्याम्तद्धितैः
चतुर्थीतद्धितायतद्धिताभ्याम्तद्धितेभ्यः
पञ्चमीतद्धितात् / तद्धिताद्तद्धिताभ्याम्तद्धितेभ्यः
षष्ठीतद्धितस्यतद्धितयोःतद्धितानाम्
सप्तमीतद्धितेतद्धितयोःतद्धितेषु
सम्बोधनहे तद्धितहे तद्धितौहे तद्धिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तद्धित
तद्धित
taddhita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
इस संग्रह (वर्ग) में जो शब्द नहीं कहे गए, उनका लिङ्ग (3.5.1) लिङ्गानुशासन · कृत् · समास
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तद्धित १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. व्याकरण में एक प्रकार का प्रत्यय जिसे संज्ञा के अंत में लगाकर शब्द बनाते हैं । विशेष—यह प्रत्यय पाँच प्रकार के शब्द बनाने के काम में आता है—(१) अपत्यवाभक, जिससे अपत्यता या अनुयायित्व आदि का बोध होता है । इसमें या तो संज्ञा के पहले स्वर की वृद्धि कर दी जाती है अथवा उसके अंत में 'ई' प्रत्यय जोड़ दिया जाता है । जैसे, शिव से शैव, विष्णु से वैष्णव, रामानंद से रामानंदी आदि । (२) कर्तृवाचक—जिससे किसी क्रिया के कर्ता होने का बोध होता है । इसमें 'वाला' या 'हारा' अथवा इन्हीं का समानार्थक और कोई प्रत्यय लगाया जाता है । जैसे, कपड़ा से कपड़ेवाला, गाड़ी से गाड़ीवाला, लकड़ी से लकड़ीवाला या लकड़हारा । (३) भाववाचक—जिससे भाव का बोध होता है । इसमें 'आई', 'ई', 'त्व', 'ता', 'पन', 'पा', 'वट', 'हट', आदि प्रत्यय लगाते हैं । जैसे, ढीठ से ढिठाई, ऊँचा से ऊँचाई, मनुष्य से मनुष्यत्व, मित्र से मित्रता, लड़का से लड़कपन, बूढ़ा से बुढ़ापा, मिलान से मिलावट, चिकना से चिकनाहट आदि । (४) ऊनवाचक—जिससे किसी प्रकार की न्यूनता या लघुता आदि का बोध होता है । इसमें संज्ञा के अंत में 'क', 'इया' आदि लगा देते हैं और 'आ' को 'ई' से बदल देते हैं । जैसे,—वृक्ष से वृक्षक, फोडा से फोडिया, डोला से डोली । (५) गुणवाचक— जिससे गुण का बोध होता है । इसके संज्ञा के अंत में 'आ', 'इक', 'इत', 'ई', 'ईला', 'एला', 'लु',' वंत', 'वान', 'दायक', 'कारक', आदि प्रत्य लगाए जाते हैं । जैसे, ढंढ से ठंढा, मेल से मैला, शरीर से शारीरिक, आनंद से आनंदित, गुण से गुणी, रँग से रँगीला, घर से घरेलू, दया से दयावान्, सुख से सुखदायक, गुण से गुणकारक आदि ।
२. वह शब्द जो इस प्रकार प्रत्यय लगाकर बनाया जाय ।
तद्धित २ वि॰ उसके लिये उपयुक्त [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तद्—धित n. (हित) sg. and pl. his welfare, Āp. ii; BhP. ii, 9, 7
तद्—धित m. (scil. प्रत्यय) an affix forming nouns from other nouns (opposed to 1. कृत्), noun formed thus, derivative noun (तद्-धित mfn. ‘good for that or him’, is one of the meanings peculiar to derivative nouns, cf. मौदकिक &c.), Nir. ii, 2; Prāt.; Pāṇ.; ŚāṅkhGṛ.; PārGṛ.; Gobh. ii, 8, 15 (also अ—तद्-धित neg. mfn. ‘having no Taddhita affix’)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (434,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तद्धित त्रि० तस्मै हितम् । १ तस्मै हिते । २ व्याकरणोक्ते प्रत्ययभेदे पुंन० । “तद्धिताः ४ । १ । ७६ पा० सूत्रेणा- धिकृत्य “यूनस्तिः” इत्यादिना पञ्चमाध्यायसमाप्तिं यावद्ये प्रत्यया विहितास्ते तद्धितसंज्ञकाः । शब्द० प्रका० तल्लक्षणादिकमुक्तं यथा “विभक्त्यादित्रिकादन्यः प्रत्ययस्तद्धितं मतम् । नामप्रकृ- तिको नैवमतिव्याप्त्यादिदोषतः” । “विभक्तिधात्वंशकृ- द्भ्योऽन्यः प्रत्ययस्तद्धितः । वृक्षक इत्यादौ ह्रस्वाद्यर्थकः कादिरपि तद्धितमेवेति । तदन्यत्वेनापि प्रत्ययं विशेषय- न्त्यन्ये । नामप्रकृतिकप्रत्ययत्वन्तु न तद्धितस्य लक्षणं विभक्तौ क्यजादौ चातिव्याप्तेः पचतितरामित्यादौ तरा- माद्यव्याप्तेश्च” । विभजते । “तस्यापत्यं तद्विशेषस्तदृक्षेण युतेन्दुमान् । कालस्तथा तेन रक्तं तस्य व्यूहोऽथ वेत्ति तत् । अधीते वा देवताऽस्य सैवमादीन् यथायथम् । वोधयद्विविधानर्थांस्तद्धितं स्यादनेकधा” तेनास्य क्लीवत्व- मपि “तद्धितस्याचामादेः” । “तद्धितश्चासर्वविभक्तिः” पा० । “समासतद्धितकृतां यत्किञ्चिदुपदर्शकम् । गुणप्र- धानभावे च तस्य दृष्टो विपर्य्ययः” हरिकारिका । स च तद्धितो द्विविधः प्रकृत्यर्थभिन्नार्थकः स्वार्थिकश्चेति भेदात् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3218,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तद्धिततद्धित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तद्धित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तद्धित 📚 ➤ उसके लिए अच्छा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तद्धित 📚व्याकरण में एक प्रकार का प्रत्यय जिसे संज्ञा के अंत में लगाकर शब्द बना…🟠🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तद्धित

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • तद्धित = तद् + धित तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬