🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:02:44 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तनज

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तन-+ज

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ज

अर्थ: से या में उत्पन्न, पैदा हुआ,वंशज, अवतीर्ण, उद्भूत

व्युत्पत्ति: जि / जन् / जु + ड (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. ज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ज (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजःजौजाः
द्वितीयाजम्जौजान्
तृतीयाजेनजाभ्याम्जैः
चतुर्थीजायजाभ्याम्जेभ्यः
पञ्चमीजात् / जाद्जाभ्याम्जेभ्यः
षष्ठीजस्यजयोःजानाम्
सप्तमीजेजयोःजेषु
सम्बोधनहे जहे जौहे जाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ज
ज
ja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ज हिंदी वरणमाला में चवर्ग के अंतर्गत एक व्यंजन वर्ण । यह स्पर्श वर्ण है और चवर्ग का तीसरा अक्षर है । इसका बाह्म प्रयत्न संवार और नाद घोष है । यह अल्पप्राण माना जाता है । 'झ' इस वर्ण का महाप्राण है । 'च' के समान ही इसका उच्चारण तालु से होता है ।
ज १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मृत्युंजय ।
२. जन्म ।
३. पिता ।
४. विष्णु ।
५. विष ।
६. भुक्ति ।
७. तेज ।
८. पिशाच ।
९. वंन ।
१. छंदशास्त्रानुसार एक गण जो तीन अक्षरों का होता है । /?/वनण । विशेष—इसके आदि और अंत के वर्ण लघु और मध्य का वर्ण गुरु होता है । (/?/) । जैसे, महेश, रमेश, सुरेश आदि । इस का देवता साँप और फल रोग माना गया है ।
ज २ वि॰
१. वेगवान । वेगित । तेज ।
२. जीतनैवाला । जेता ।
ज ३ प्रत्य॰ उत्पन्न । जात । जैसे,—देशज, पित्तज, वातज, आदि । विशेष—वह प्रत्यय मायः तत्पुरुष समास के पदों के अंत में आता है । पंचमी तत्पुरुष आदि में पंचम्यंत पदों की विभक्ति लुप्त हो जाती है, जँसे, पादज, द्विज इत्यादि । पर सप्तमी तत्पुरुष में '/?/ 'शरत्', 'काल' और /?/ इन चार शब्दों के अतिरिक्त , जहाँ विभक्ति बनी रहती है (जैसे, प्रावृषिज, शरदिज, कालेज, दिविज) शेष स्थलों में विभक्ति का लोप विवक्षित होता है, जैसे, मनसिज, मनोज, सरसिज, सरोज इत्यादि ।
ज पु ४ अव्य॰ पादपूर्ति के लिये प्रयुक्त । उ॰—चंद्र सूर्य का गम नहीं जहाँ ज दर्शन पावै दास ।—रामानंद॰ पृ॰ १० ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. ज the 3rd palatal letter (having the sound of j in jump).
2. ज mf(आ)n. (√ जन्) ifc. born or descended from, produced or caused by, born or produced in or at or upon, growing in, living at, Mn.; MBh. &c.
(after an adv. or adverbial word) born or produced (e.g. अग्र-, अवर-; एक-, द्वि-, नि-, पूर्व-, प्रथम-, सह- and साकं-ज), Mn. x, 25
prepared from, made of or with, v, 25; Suśr.; Hcat.
‘belonging to, connected with, peculiar to’, see अनूप, अन्न, शह्र-, सार्थ-.
ज m. a son of (in comp.), Mn. &c.
a father, L.
birth, L.
3. ज mfn. speedy, swift, L.
victorious, L.
eaten, W.
ज m. speed, L.
enjoyment, L.
light, lustre, L.
poison, L.
a Piśāca, L.
Viṣṇu, L.
Śiva, L.
a husband's brother's wife, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (407,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ज a. [जि-जन्-जु-वा ड] 1 (At the end of comp.) Born from or in, produced or caused by, descended from, growing in, living or being at or in &c.; अत्रिनेत्रज, कुलज, जलज, क्षत्रियज, अंडज, उद्भिज &c. --2 Prepared from, made of. --3 Belonging to, connected with, peculiar to. --4 Swift. --5 Victorious, conquering. --जः 1 A father. --2 Production, birth. --3 Poison. --4 An imp or goblin. --5 A conqueror. --6 Lustre. --7 N. of Viṣṇu. --8 N. of Śiva. --9 Enjoyment. --10 Speed, swiftness. --11 (In prosody) One of the eight syllabic feet (गण).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0503-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ज जकारो व्यञ्जनवर्णभेदः स्पर्शसंज्ञस्तस्योच्चारणस्थानं तालु, आभ्यन्तरप्रयत्नः जिह्वामव्यभागेन तालुस्पर्शः वाह्यप्रयत्नाश्च घोषसंवारनादाः अल्पप्राणश्च । मातृ- कान्यासेऽस्य वाममणिबन्धे न्यासः । तन्त्रोक्ता अस्य वाचकशब्दा यथा “जश्चतुराननः शूली भोगी च विजया स्थिरा । बलदेवो जयो जेता धातकी सुमुखी विभुः । लम्बोदरी स्मृतिः शाखा सुपभा कर्त्तृकाधरा । दीर्घबाहूरुचिर्हंसो नन्दी तेजाः सुरा- धिपः । जवनो वेगितो वाममणिवन्धपदात्मकः । हृन्मा- रुतेश्वगो वेशी चामोदी मदविह्वलः” वर्ण्णोद्धारतन्त्रम् । अस्य ध्येयरूपं यथा “जकारं परमेशानि! या स्वयं मध्यकुण्डली । शरच्चन्द्रप्रतीकाशं सदा त्रिगुणसंयु- तम् । पञ्चदेवमयं वर्णं पञ्चप्राणमयं सदा । त्रिशक्ति सहितं वर्णम् त्रिविन्दुसहितं प्रिये!” कामधेनुतन्त्रम् । काव्येऽस्य प्रथमविन्यासफलं वृत्त० र० टी० उक्तं “जोमित्रलाभमित्यादि” ।
ज पु० जि--जन--जु--वा ड । १ मृत्युञ्जये २ जन्मनि ३ पितरि ४ जनार्द्दने त्रि० मेदि० ५ विषे ६ भुक्तौ ७ तेजसि ८ पिशाचे च । शब्दरत्ना० । ९ वेगे एकाक्षरकोषः “जो गुरुमध्यगतः” इत्युक्ते गुरुमध्ये प्रान्तयोर्लघुद्वययुक्ते छन्दःशास्त्रप्रसिद्धे (।ऽ।) त्रिवर्णे १० गणे तस्य काव्यप्रथमविन्यासे । “भुजगो- रुज ज” इत्युक्तेः रोगःफलम् सर्पोऽस्य देवः” ११ जाते त्रि० “प्रावृट् शरत्कालदिवां जे” पा० अलुक् स० । प्रावृषिजः शरदिजः कालेजः दिविजः । “विभाषा वर्षखरशरे- त्यादि” पा० । वर्षेज वर्षज इत्यादि । “तत्पुरु कृति बहुलम्” पा० । मनसिजः मनोजः सरसिजं सरोजमि- त्यादि । जरायजः अण्डजः स्वेदजः उद्भिज्जः” । १२ वेगिते १३ जेतरि त्रि० शब्दरत्ना० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3003,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ज, जकारः । स व्यञ्जनाष्टमवर्णः । चवर्गतृतीय- वर्णश्च । अस्योच्चारणस्थानं तालु । इति व्याक- रणम् ॥ (यदुक्तं सिद्धान्तकौमुद्याम् । “इचु यशानां तालु ।” तथाच शिक्षायाम् । “कण्ठ्यावहाविचुयशास्तालव्या ओष्ठजावुपू ॥”) अस्योत्पत्तिर्यथा, प्रपञ्चसारे । “विसर्गस्तालुगः सोष्मा शं चवर्गञ्च यन्तथा ॥” (वङ्गाक्षरेण) अस्य लेखनप्रकारो यथा, वर्णो- द्धारतन्त्रे । “ऊर्द्ध्वाधःकुञ्चिता रेखा तासु ब्रह्मेशसंविभुः । वाग्देवी कमला नित्या द्बिधा मात्रा प्रकी- र्त्तिता ॥” [] अस्य स्वरूपं यथा, कामधेनुतन्त्रे । “जकारं परमेशानि ! या स्वयं मध्यकुण्डली । शरच्चन्द्रप्रतीकाशं सदा त्रिगुणसंयुतम् ॥ पञ्चदेवमयं वर्णं पञ्चप्राणमयं सदा । त्रिशक्तिसहितं वर्णं त्रिबिन्दुसहितं प्रिये ! ॥” तस्य ध्यानं यथा, वर्णोद्धारतन्त्रे । “ध्यानमस्याः प्रवक्ष्यामि शृणुष्व कमलानने ! । नानालङ्कारसंयुक्तैर्भुजैर्द्वादशभिर्युताम् ॥ रक्तचन्दनदिग्धाङ्गीं विचित्राम्बरधारिणीम् । त्रिलोचनां जगद्धात्रीं वरदां भक्तवत्सलाम् ॥ एवं ध्यात्वा ब्रह्मरूपां तन्मन्त्रं दशधा जपेत् ॥” तस्य पर्य्याया यथा, -- “जः शवो वानरः शूली भोगदा विजया स्थिरा ललदेवो जयो जेता धातकी सुमुखी विभुः ॥ लम्बोदरी स्मृतिः शाखा सुप्रभा कर्त्तृकाधरा । दीर्घबाहू रुचिर्हंसो नन्दी तेजाः सुराधिपः ॥ जवनो वेगितो वामो मानवाक्षः सदात्मकः । हृन्मारुतेश्वरो वेगी चामोदो मदविह्वलः ॥” इति नानातन्त्रम् ॥ (धातुपाठेऽनुबन्धविशेषः । यथा, कविकल्पद्रुमे । “जो ज्वलाद्यो ञिरद्यक्तष्टुः साथुर्डुस्त्रिमक्- युतः ॥” छन्दःशास्त्रोक्तमध्यगुरुर्गणविशेषः । (। ऽ ।) यदुक्तं छन्दोमञ्जर्य्याम् । “जो गुरुमध्यगतो रलमध्यः ॥” इति ॥)
जः, पुं, (जयति जायते वा । जि जन् वा + “अन्येष्वपि दृश्यते ।” ३ । २ । १०१ । इति डः ।) मृत्युञ्जयः । जनिः । तातमात्रम् । जनार्द्दनः । इति मेदिनी । जे, १ ॥ विषम् । भुक्तिः । तेजः । पिशाचः । इति शब्दरत्ना- वली ॥ वेगः । इत्येकाक्षरकोषः ॥
जः, त्रि, (जयति विपक्षमिति । जि + डः ।) जेता । वेगितः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-496-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तन-जसमास: तन + ज तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: ज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तनज 📚तन 📚ज ➤ तन (श्रद्धा करना, आश्रय देना, सहायता करना, शब्द करना,…) + ज (से या में उत्पन्न, पैदा हुआ,वंशज, अवतीर्ण, उद्भूत)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तन 📚शरीर । देह । गात । जिस्म । यौ॰—तनताप = (१) शारीरिक कष्ट । (२) भूख । क्…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • तनज = तन + ज तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • ज: जि / जन् / जु + ड (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें