🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:06:07 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तनूरुह

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तनूरुह

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तनूरुह

अर्थ: तनू (शरीर) + रुह (उगा हुआ या उत्पन्न)

संस्कृत: पक्षिपक्षः, रोमः · पर्याय: गरुत्, पक्ष, छद, पत्र, पतत्र

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तनूरुह (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तनूरुह (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातनूरुहम्तनूरुहेतनूरुहाणि
द्वितीयातनूरुहम्तनूरुहेतनूरुहाणि
तृतीयातनूरुहेणतनूरुहाभ्याम्तनूरुहैः
चतुर्थीतनूरुहायतनूरुहाभ्याम्तनूरुहेभ्यः
पञ्चमीतनूरुहात् / तनूरुहाद्तनूरुहाभ्याम्तनूरुहेभ्यः
षष्ठीतनूरुहस्यतनूरुहयोःतनूरुहाणाम्
सप्तमीतनूरुहेतनूरुहयोःतनूरुहेषु
सम्बोधनहे तनूरुहहे तनूरुहेहे तनूरुहाणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तनूरुह
तनूरुह
tanūruha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
शरीर के रोएँ (2.6.100) रोम · लोम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तनूरुह संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. रोम । लोम । रोआँ ।
२. पक्षियों का पर । पंख ।
३. पुत्र । लड़का । बेटा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तनू—रुह n. (m., L.) = ˚नु-रुह्, MBh.; Hariv. &c. (ifc. f(आ). , MārkP. xxix, 7)
a feather, wing, VarBṛS. lxiii, 1
तनू—रुह m. a son, Śatr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (435,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तनु(नू)रुह न० तनौ तन्वां वा रोहति रुह--क ७ त० । लोमनि शब्दर० ।
तनूरुह न० तनौ रोहति रुह क । १ लोमनि २ पक्षिणां पक्षे च मेदि० । “तनुमुत्फुल्लतनूरुहीकृतामिति” नैषधम् । ३ पुत्रे ४ गरुति ५ लोमनि च पु० हेमच० । “कुक्कुटस्तनु तनूरुहाङ्गुलिः” वृ० स० ६३ अ० । “तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सम्प्रहृष्टतनूरूहः” भा० आ० १०० अ० । “वला- हकाञ्जननिभं वराहकतनूरुहम्” हरिवं० ४३ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3220,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तनूरुहं, क्ली, (तन्वां रोहतीति । रुह + कः ।) रोम । (यथा, भागवते । ७ । ८ । २२ । “चन्द्रांशुगौरैश्छुरितं तनूरुहै- र्विष्वग्भुजानीकशतं नखायुधम् ॥” तथाच शिवपुराणे । वायुसंहितायाम् । १ । १४ । “नमश्चकार तं दृष्ट्वा हृष्टसर्व्वतनूरुहः ॥”) पतत्रम् । इति मेदिनी । हे, ३० ॥
तनूरुहः, पुं, (तन्वाः शरीरात् रोहति उत्- पद्यते । रुह + कः ।) पुत्त्रः । गरुत् । (यथा, बृहत्संहितायाम् । ६३ । १ । “कुक्कुटस्त्वृजुतनूरुहाङ्गुलि- स्ताम्रवक्त्रनखचूलिकः सितः ॥”) लोम । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-583-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तनूरुहतनूरुह (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तनूरुह 📚 ➤ तनू (शरीर) + रुह (उगा हुआ या उत्पन्न)
संस्कृत: पक्षिपक्षः, रोमः · पर्याय: गरुत्, पक्ष, छद, पत्र, पतत्र

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तनूरुह 📚रोम । लोम । रोआँ🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तनूरुह
पंख के नाम (२.५.३८) — गरुत्, पक्ष, छद, पत्र, पतत्र

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • तनूरुह = तनू + रुह तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬