🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:02:36 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तनेना

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तनेन+आ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तनेन

अर्थ: श्रद्धा करना, आश्रय देना, सहायता करना, शब्द करना, मार डालना, पीड़ा करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: श्रद्धोपकरणयोः

अंग्रेज़ी: to believe, to have faith, to provide shelter, to help, to sound, to kill, to destroy, to hurt

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तन (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: तन् + अच्
  2. तन (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — तन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातनःतनौतनाः
द्वितीयातनम्तनौतनान्
तृतीयातनेनतनाभ्याम्तनैः
चतुर्थीतनायतनाभ्याम्तनेभ्यः
पञ्चमीतनात् / तनाद्तनाभ्याम्तनेभ्यः
षष्ठीतनस्यतनयोःतनानाम्
सप्तमीतनेतनयोःतनेषु
सम्बोधनहे तनहे तनौहे तनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — तन् (चुरादिगण) · अर्थ: श्रद्धा करना, आश्रय देना, सहायता करना, शब्द करना, मार डालना, पीड़ा करना (श्रद्धोपकरणयोः)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमतनति / तानयतितनतः / तानयतःतनन्ति / तानयन्ति
मध्यमतनसि / तानयसितनथः / तानयथःतनथ / तानयथ
उत्तमतनामि / तानयामितनावः / तानयावःतनामः / तानयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: तनति · लट् (आत्मने.): तानयते · लिट्: ततान · लिट् (आत्मने.): तानयाञ्चक्रे · लुट्: तनिता · लुट् (आत्मने.): तानयिता · लृट्: तनिष्यति · लृट् (आत्मने.): तानयिष्यते · लोट्: तनतात् · लोट् (आत्मने.): तानयताम् · लङ्: अतनत् · लङ् (आत्मने.): अतानयत · विधिलिङ्: तनेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): तानयेत · आशीर्लिङ्: तन्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): तानयिषीष्ट · लुङ्: अतनीत् · लुङ् (आत्मने.): अतीतनत · लृङ्: अतनिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अतानयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: तनन · ण्वुल्: तानकः · तृच्: तनिता · यत्: तान्यः · ण्यत्: तान्यः · तव्य: तनितव्यः · अनीयर्: तननीयः · क्त: तान्तः · क्तवतु: तान्तवान् · शतृ: तनन् · स्य-शतृ: तनिष्यन् · शानच्: तानयमानः · क्त्वा: तान्त्वा · ल्यप्: प्रतन्य · तुमुन्: तनितुम् · णमुल्: तानम् · घञ्: तानः · क्तिन्: तान्ति · क्वसु: तेनिवान्

आ

अर्थ: स्वीकृति ‘हाँ'

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. ऋ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. ऌ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तन
तन
tana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ तनु । तुल॰ फा॰ तन]
१. शरीर । देह । गात । जिस्म । यौ॰—तनताप = (१) शारीरिक कष्ट । (२) भूख । क्षुधा । मुहा॰—तन को लगाना = (१) हृदय पर प्रभाव पड़ना । जी में बैठना । जैसे,—चाहे कोई काम हो, जब तन को न लगै तब तक वह पूरा नहीं होता । (१) (खाद्य पदार्थ का) शरीर को पुष्ट करना । जैसे,—जब चिंता छूटे, तब खाना पीना भी तन को लगे । तन तोड़ना = अँगड़ाई लेना । तन देना = ध्यान देना । मन लगाना । जैसे,—तन देकर काम किया करो । तन मन मारना = इंद्रियों को वश में रखना । इच्छाओं पर अधिकार रखना ।
२. स्त्री की मूत्रेंद्रिय । भग । मुहा॰—तन दिखाना = (स्त्री का) संभोग करना । प्रसंग कराना ।
तन २ क्रि॰ वि॰ तरफ ओर । उ॰—बिहँसे करुना अयन चितइ जानकी लखन तन ।—मानस, २ । १०० ।
तन ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ स्तन; प्रा॰ थण; हिं॰ थन; राज॰ तन;] दे॰ स्तन । उ॰—तिया मारू रा तन खिस्या पंडर हुवा ज केस ।—ढोला॰, दू॰ ४४२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तन n. offspring, posterity, i, 39, 7; viii, 18, 18 and 25, 2; AV. vii, 73, 5 (˚नाया for ˚नाय)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (435,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तनः Ved. A descendant. --ना --नं Offspring.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0528-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तन विस्तृतौ तना० उभ० सक० सेट् । तनोति तनुते अतानीत् अतनीत् अतत--अतनिष्ट ततान तेनतुः तेने । उदित् तनित्वा तान्त्वा । ततः वितानः । “तनोति भानोः परिवेषकैतवात्” नैष० । “आचार्य्यस्तनुते विवृतिमिमां दायभागस्य” । दायभागटीका “ततान सोपानपरम्परा- मिव” रघुः । “यस्य तस्य विना षष्ठीं तेनेति करणं विना” उद्भटः । “तेनिरेऽभिरुचितेषु तरुण्यः” माघः “स तमीं तमोभिरभिगम्य तताम्” माघः “तन्वता प्रथमतादृशि रागम्” माघः । अति + अतिशयविस्तारे । अतितत् । “तन्ततोऽतितता- तितुत्” माघः । वि + अति + व्यतितहारेण विस्तारे आत्म० “वियति व्यत्यत- न्वातां मूर्त्ती हरिपयोनिधी” भट्टिः । अधि + आरोप्य विस्तारे । “धनुरधितनोति” शत० ब्रा० ५ । ३ । ५ । ७ अ० । अनु + सन्ततविस्तारे पश्चाद्विस्तारे च “परिपाल्यानुतनुयादेष- धर्मः सनातनः” भा० शा० १३३ अ० । अप + अधोविस्तारे । अपतानकः । अव + सन्ततविस्तारे “विशालमूलावततं पवनाम्भोदधारिणम्” हरिवं० ८८ अ० । आ + दीर्घतया विस्तारे । आतानः (टाना देओया) सम्यग्- [] विस्तारे च “मौर्वी धनुषि चातता” रघुः । यदुत पुनरात्मानुस्मृतिमोषणं मायामयभोगैश्वर्य्यमेवातनुत” भाग० ५ । २४ । २२ “इदं ते लोभान्धस्य चेष्टितं चेतसि चमत्कारमातनोति” प्रवोध० च० । वि + आ + विशेषेण विस्तारे । “व्यातेने किरणावलीमुदयनः” किरणावली । उद् + ऊर्द्ध्वतो विस्तारे उत्तानः । प्र + प्रकर्षेण विस्तारे । “फलं प्रकल्प्य पूर्वं हि ततो यज्ञः प्रतायते” भा० शा० ९६१३ श्लो० । “तदुरीकृत्य कृति- भिर्वाचस्पत्यं प्रतायते” माघः । पक्षे प्रतन्यते । वि + विशेषेण विस्तारे वितानः (पडान देओया) “यथा लूता आतानवितानाभ्यामिति” वेदान्तप्र० । सम् + सम्यग्विस्तारे सन्तानः सन्ततिः सन्ततम् “सन्तता शुशुभे भूमिः” रामा० स० १४ अ० ।
तन उपकारे श्रद्धायां आघाते च वा० चुरा० उभ० पक्षे भ्वा० सक० शब्दे अक० सेट् । तानयति ते तनति अतीतनत् त अतानीत् अतनीत् । व्युपसर्गात् दैर्घ्ये अक० दीर्घीक- रणे सक० । वितानयति दीर्घो भवति दीर्घं करोति वा । “वितानयति यः कीर्त्तिं वितनत्यमलं यशः” कवि- रहस्यम् “अयं वेदे गणव्यात्यसात् दिवा० “घोषा घोषा- दिन्द्राय तन्यति ब्रुवाणः” ऋ० ६ । ३८ । २ । “तन्यति शब्दं करोति” भा० । चौरादिकस्य अदन्तत्वमिति तन- यित्नुशब्दार्थे माधवः तनयित्नुशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3219-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तन, उ कि उपकृतौ । श्रद्धाषाते । शब्दोपतापयोः । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां पक्षे भ्वां-परं-अकं- सकं च-सेट् । उदित्त्वात् क्त्वावेट् ।) उ, तनित्वा तत्वा । कि, तानयति तनति । उपकृतिरुप- कारः । अघातो हिंसावर्ज्जनम् । सुनीतिरिति गोविन्दभट्टः । उपसर्गार्द्दैर्घके । दैर्घकं दीर्घी- करणम् । वितानयति यः कीर्त्तिं वितनत्यमल- यशः । इति हलायुधः । इति दुर्गादासः ॥
तन, द ञ उ विस्तृतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (तनां-उभं-सकं-सेट् । उदित्वात् क्त्वावेट् ।) द ञ, तनोति तनुते पुण्यं ऋषिः । उ, तनित्वा तत्वा । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-582-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तन" आता है (14)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तनेनतन (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: तन् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: तन (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन
आअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तनेन 📚 ➤ श्रद्धा करना, आश्रय देना, सहायता करना, शब्द करना, मार डालना, पीड़ा करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: श्रद्धोपकरणयोः

आ 📚 ➤ स्वीकृति ‘हाँ'

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तन 📚शरीर । देह । गात । जिस्म । यौ॰—तनताप = (१) शारीरिक कष्ट । (२) भूख । क्…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
तनेनातनेन + आदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • तनेन: तन् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें