🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:18:33 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तनैया

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तन+एयाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तन

अर्थ: श्रद्धा करना, आश्रय देना, सहायता करना, शब्द करना, मार डालना, पीड़ा करना

संस्कृत: श्रद्धोपकरणयोः

अंग्रेज़ी: to believe, to have faith, to provide shelter, to help, to sound, to kill, to destroy, to hurt

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तन् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. तन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: तन् + अच्
  3. तन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — तन् (चुरादिगण) · अर्थ: श्रद्धा करना, आश्रय देना, सहायता करना, शब्द करना, मार डालना, पीड़ा करना (श्रद्धोपकरणयोः)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमतनतात् / तनताद् / तनतु / तानयतात् / तानयताद् / तानयतुतनताम् / तानयताम्तनन्तु / तानयन्तु
मध्यमतन / तनतात् / तनताद् / तानय / तानयतात् / तानयताद्तनतम् / तानयतम्तनत / तानयत
उत्तमतनानि / तानयानितनाव / तानयावतनाम / तानयाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: तनति · लट् (आत्मने.): तानयते · लिट्: ततान · लिट् (आत्मने.): तानयाञ्चक्रे · लुट्: तनिता · लुट् (आत्मने.): तानयिता · लृट्: तनिष्यति · लृट् (आत्मने.): तानयिष्यते · लोट्: तनतात् · लोट् (आत्मने.): तानयताम् · लङ्: अतनत् · लङ् (आत्मने.): अतानयत · विधिलिङ्: तनेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): तानयेत · आशीर्लिङ्: तन्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): तानयिषीष्ट · लुङ्: अतनीत् · लुङ् (आत्मने.): अतीतनत · लृङ्: अतनिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अतानयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: तनन · ण्वुल्: तानकः · तृच्: तनिता · यत्: तान्यः · ण्यत्: तान्यः · तव्य: तनितव्यः · अनीयर्: तननीयः · क्त: तान्तः · क्तवतु: तान्तवान् · शतृ: तनन् · स्य-शतृ: तनिष्यन् · शानच्: तानयमानः · क्त्वा: तान्त्वा · ल्यप्: प्रतन्य · तुमुन्: तनितुम् · णमुल्: तानम् · घञ्: तानः · क्तिन्: तान्ति · क्वसु: तेनिवान्

एयाः

अर्थ: जाना

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to go

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आ + इ धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — विधिलिङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. एया (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: इ + यत्
  3. एया (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: इ + यत्
  4. एया (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: इ + यत्
  5. एय (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: इ + यत्
  6. एया (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: इ + यत्
  7. एय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: इ + यत्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — इ (अदादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

विधिलिङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमइयात् / इयाद्इयाताम्इयुः
मध्यमइयाःइयातम्इयात
उत्तमइयाम्इयावइयाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: एति · लिट्: इयाय · लुट्: एता · लृट्: एष्यति · लोट्: इतात् · लङ्: ऐत् · विधिलिङ्: इयात् · आशीर्लिङ्: ईयात् · लुङ्: अगात् · लृङ्: ऐष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अयन · ण्वुल्: आयकः · तृच्: एता · यत्: एयः · तव्य: एतव्यः · अनीयर्: अयनीयः · क्त: इतः · क्तवतु: इतवान् · शतृ: यन् · स्य-शतृ: एष्यन् · क्त्वा: इत्वा · ल्यप्: प्रेत्य · तुमुन्: एतुम् · णमुल्: आयम् · क्तिन्: इति · क्वसु: ईयिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तन्
तन्
tan
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तन् in comp. for तद्.
1. तन् cl. 1. 10. ˚नति, तानयति, to believe in Dhātup.; ‘to assist’ or ‘to afflict with pain’, ib.
2. तन् (= √ स्तन्) cl. 4. ˚न्यति (aor. 2. sg. ततनस्) to resound, roar, RV. i, 38, 14; vi, 38, 2; [cf. τόνος &c.]
3. तन् cl. 8. P. Ā. ˚नोति, ˚नुते (3. pl. ˚न्वते [आ- and वि-तन्वते, RV.] AV. xii, 1, 13; Impv. ˚नु [अव and वि-तनुहि, RV.; cf. Pāṇ. vi, 4, 106, Vārtt. 1, Pat.] RV. i, 120, 11; ˚नुष्व, RV.; Subj. 2. sg. ˚नुथास्, v, 79, 9; 1. du. ˚नवावहै, i, 170, 4; impf. 3. pl. अतन्वत, x, 90, 6; AV. vii, 5, 4; pf. P. ततान, once तात्˚, RV. i, 105, 12; 2. sg. ततन्थ [RV.], class. तेनिथ [Pāṇ. vii, 2, 64, Kāś.]; Ā. 1. 2. 3. sg. [आ-] ततने, [अभि-]तत्निषे, [वि-]तत्ने, RV.; 3. sg. irr. तते, i, 83, 5; 3. pl. तत्निरे [164, 5 वि-, AV. xiv, 1, 45] or तेन्˚ [iv, 14, 4 (वि-) &c.; cf. Pāṇ. vi, 4, 99]; aor. P. अतन्, RV. vi, 61, 9; [आ-]अतान्, 67, 6; AV. ix, 4, 1; [परि-, वि-] अतनत्, RV.; [अन्व्-आ] अतांसीत्, VS. xv, 53; अतानीत्, MaitrS.; ततनत्, [अभि-]˚तनाम, ˚तनन्, RV.; 2. pl. अतनिष्ट, Pāṇ. ii, 4, 79, Kāś.; 3. du. अतानिष्टाम्, Bhaṭṭ. xv, 91; Ā. अतत or अतनिष्ट, अतथास् or अतनिष्ठास्, Pāṇ. ii, 4, 79; 3. pl. अत्नत, RV.; ततनन्त, i, 52, 11; 1. sg. अतसि pl. अतंस्महि, Br.; fut. 2nd तंस्यते, ŚBr.; fut. 1st [वि-]तायिता, BhP. viii, 13, 36; p. pr. तन्वत्, ˚वान; pf. ततन्वस्; ind.p. तत्वा, ˚त्वाय, -तत्य, Br.; [वि-] ताय, BhP. vii, 10, 2; inf. तन्तुम्, Br.; Pass. तायते, RV. i, 110, 1 & [p. ˚यमान] x, 17, 7; AV. &c.; तन्यते, Pāṇ. vi, 4, 44; aor. अतायि, Br.) to extend, spread, be diffused (as light) over, shine, extend towards, reach to, RV. &c.; to be protracted, continue, endure, RV.; to stretch (a cord), extend or bend (a bow), spread, spin out, weave, RV. &c.; to emboss, ŚBr. xiv, 7, 2, 5; to prepare (a way for), RV. i, 83, 5; to direct (one's way, गतिम्) towards, Nalod. i, 20; to propagate (one's self or one's family, तनूस्, तन्तुम्), Hariv. 2386; BhP. ii, 3, 8; to (spread i.e. to) speak (words), Daś. i, 87; to protract, RV. v, 79, 9; Kathās. li, 226; to put forth, show, manifest, display, augment, Ragh. iii, 25; Śak.; Bhartṛ. &c. (Pass. to be put forth or extended, increase, Bhaṭṭ.); to accomplish, perform (a ceremony), RV.; VS. ii, 13; AV. iv, 15, 16; ŚBr. &c.; to sacrifice, xiii, 2, 5, 2; Kauś. 127; to compose (a literary work), Hemac.; Caurap., Sch.; to render (any one thirsty, double acc.), Kuval. 455 : Desid. तितनिषति, ˚तंसति, ˚तांस्˚, Pāṇ. vi, 4, 17; vii, 2, 49, Kāś.: Intens. तन्तन्यते, तन्तनीति, vi, 4, 44 & vii, 4, 85, Kāś.; [cf. τάνομαι, τείνω &c.]
4. तन् m. (only dat., तने and instr. तना) continuation, uninterrupted succession, RV.
propagation, offspring, posterity, RV. [तन्वा तना च or त्मना ताना or तन्वे तने (च), ‘for one's own person and one's children’]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (434,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तन् {vI.v} {c8c} U. (तनोति, तनुते, ततान, तेने, अत-ता-नीत्, तनितुं, तत; pass. तन्यते or तायते; desid. तितंसति, तितांसति, तितनिषति) 1 To stretch, extend, lengthen, lengthen out; वाह्वोः सकरयोस्ततयोः Ak. --2 To spread, shed, diffuse; Bk. 2. 3, 10. 32, 15. 91; Ku. 2. 33. --3 To cover, fill; स तमीं तमोभिरभिगम्य ततां Śi. 9. 23; Ki. 5. 11. --4 To cause, produce, form, give, grant, bestow; त्वयि विमुखे मयि सपदि सुधानिधिरपि तनुते तनुदाहं Gīt. 4; पितुर्मुदं तेन ततान सोऽर्भकः R. 3. 25; 7. 7; U. 3. 39; Māl. 9. 43; यो दुर्जनं वशयितुं तनुते मनीषां Bv. 1. 95, 10. --5 To perform, do, accomplish (as a sacrifice); इति क्षितीशो नवतिं नवाधिकां महाक्रतूनां महनीयशासनः । समारुरुक्षुर्दिवमायुषः क्षये ततान सोपानपरंपरामिव ॥ R. 3. 69; Ms. 4. 205. --6 To compose, write (as a work &c.); as in नाम्नां मालां तनोम्यहं or तनुते टीकां. --7 To stretch or bend (as a bow). --8 To spin out, weave. --9 To propagate, or be propagated. --10 To continue, last. --11 To protract, prolong, augment. --12 To emboss. --13 To prepare (a way for). --14 To direct one's way towards. [cf. L. tendo]. {vII.v} {c1c} P., {c10c} U. (तनति, [] तानयति-ते) 1 To confide, trust, place confidence in. --2 To help, assist, aid. --3 To pain or afflict with disease. --4 To be harmless. --5 To sound.
तन् f. Ved. 1 Continuation, diffusion. --2 Offspring, posterity.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0528-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तनतन् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: तन् + अच् | तन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
एयाःआ + इ धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — विधिलिङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: एया (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: इ + यत् | एया (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: इ + यत्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तन 📚 ➤ श्रद्धा करना, आश्रय देना, सहायता करना, शब्द करना, मार डालना, पीड़ा करना
संस्कृत: श्रद्धोपकरणयोः

एयाः 📚 ➤ जाना
संस्कृत: गतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तन् 📚in comp. for तद्🔵🟣
एयाः 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
तनैयातन + एयाःवृद्धि वृद्धिरेचि (६.१.८८)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें