🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:09:38 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तन्वः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तन्वः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तन्वः

अर्थ: शरीर

संस्कृत: देहः · पर्याय: कलेवर, गात्र, वपुस्, संहनन, शरीर

व्युत्पत्ति: तन्+ऊ

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तनू (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. तनू (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  3. तन्व (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. तन् धातु (तनादिगण, परस्मैपद) — लट् लकार, उत्तम पुरुष, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तनू (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातनूःतन्वौतन्वः
द्वितीयातनूम्तन्वौतनूः
तृतीयातन्वातनूभ्याम्तनूभिः
चतुर्थीतन्वैतनूभ्याम्तनूभ्यः
पञ्चमीतन्वाःतनूभ्याम्तनूभ्यः
षष्ठीतन्वाःतन्वोःतनूनाम्
सप्तमीतन्वाम्तन्वोःतनूषु
सम्बोधनहे तनुहे तन्वौहे तन्वः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तनू
तनू
tanū
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
शरीर के और नाम (2.6.72) काय · देह · मूर्ति · तनु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तनू संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पूत्र । बेटा । लड़का ।
२. शरीर ।
३. प्रजा- पति ।
४. गौ । गाय ।
५. अंग । अवयव (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. तनू in comp. for ˚नु.
2. तनू f. (of ˚नु, q.v.; acc. ˚न्वम्, RV. &c., BhP. iii; ˚नुवम् [Pāṇ. vi, 4, 77, Vārtt.] BhP. vii, 9, 37; instr. ˚नुवा, iii f.; gen. abl. ˚न्वस्, RV. &c.; loc. ˚न्वि & ˚न्वी, RV.; ˚न्वाम्, AV. &c.; du. ˚नू [RV. x, 183, 2; AV. iv, 25, 5], ˚न्वा [RV.], ˚नुवौ [TBr. i, 1, 7, 3], ˚न्वौ [see घर्म-]; pl. nom. & acc. ˚न्वस्, RV. &c., BhP. i; nom. ˚नुवस्, TBr. i, 1, 7, 3) the body, person, self (often used like a reflexive pron.; cf. आत्मन्), RV. &c.
form or manifestation, RV. &c. (तनू मन्योस्, ‘a sign of wrath’, PārGṛ. iii, 13, 5).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (435,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तनू f. The body. --Comp. --उद्भवः, --जः a son. --उद्भवा, --जा a daughter. --जनिः, जन्मन् a son. --तलं a measure of length equal to the arms extended, a fathom. --तापः fatigues or troubles of the body; U. 1. 23. --नपं clarified butter, ghee. --नपात् m. fire; तनूनपाद्धूमवितानमाधिजैः Śi. 1. 62; अध. कृतस्यापि तनूनपातो नाधः शिखा याति कदाचिदेव ॥ H. 2. 67. (--n.) ghee. --नप्तृ m. wind. --रुहं {1} the hair of the body (--m. also). {2} the wing of a bird, a feather. --(हः) a son. --थदः the anus, the rectum; cf. तनुथद.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0529-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तनू पु० तनोति कुलं तन--ऊ । १ पुत्रे । “ता वां विश्वको नुवते तनूकृथे” ऋ० ८ । ८६ । १ ॥ “तनोति तनूः पुत्रः” भा० तनोति कर्म उन् ऊङ् । २ शरीरे अमरः । ३ प्रजापतौ ४ गवि ५ अप्सु च तनूनपाच्छब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3220,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तन्वःतनू (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: तनू (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन | तन्व (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तन्वः 📚 ➤ शरीर
संस्कृत: देहः · पर्याय: कलेवर, गात्र, वपुस्, संहनन, शरीर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तनू 📚पूत्र । बेटा । लड़का🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तनू
शरीर के और नाम (२.६.७२) — काय, देह, मूर्ति, तनु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें