🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:12:33 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तपुषि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तपुषि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तपुषि

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: burning (a weapon), RV. iii, 30, 17 (Nir. vi, 3), ; vi, 52, 3

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तपुषि (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. तपुषी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. तपुषि (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. तपुषि (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तपुषि (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातपुषितपुषिणीतपुषीणि
द्वितीयातपुषितपुषिणीतपुषीणि
तृतीयातपुषिणातपुषिभ्याम्तपुषिभिः
चतुर्थीतपुषिणे / तपुषयेतपुषिभ्याम्तपुषिभ्यः
पञ्चमीतपुषिणः / तपुषेःतपुषिभ्याम्तपुषिभ्यः
षष्ठीतपुषिणः / तपुषेःतपुषिणोः / तपुष्योःतपुषीणाम्
सप्तमीतपुषिणि / तपुषौतपुषिणोः / तपुष्योःतपुषिषु
सम्बोधनहे तपुषि / हे तपुषेहे तपुषिणीहे तपुषीणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तपुषि
तपुषि
tapuṣi
🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तपुषि mfn. burning (a weapon), RV. iii, 30, 17 (Nir. vi, 3), vi, 52, 3
तपुषि m. f. a burning weapon, i, 42, 4.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (437,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तपुषि त्रि० तप--उसिन् वेदे नेकारस्य इत् । तापके । “व्रह्मद्विषे तपुषिं हेतिमस्य” ऋ० ३ । ३० । १७;६ । ५२ । ३ । “तपुषिस्तपतेर्हेतिर्हन्तेः” निरु० ६ । २ स्त्रियां कृदि- कान्तत्वात् वा ङीप् । २ क्रोधे स्त्री निघण्टुः । क्रोधस्य चित्ततापकत्वात् तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3233,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तपुषितपुषि (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तपुषी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन | तपुषि (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तपुषि 📚 ➤ burning (a weapon), RV. iii, 30, 17 (Nir. vi, 3), ; vi, 52, 3 (अंग्रेज़ी कोश)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तपुषि 📚mfn. burning (a weapon), RV. iii, 30, 17 (Nir. vi, 3), vi, 52, 3🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें