🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:19:46 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तपूः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तपूः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तपूः

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: burning, hot, RV. ii, 30, 4 and 34, 9; vi, 52, 2

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तपुस् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. तपुस् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तपुस् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातपूःतपुसौतपुसः
द्वितीयातपुसम्तपुसौतपुसः
तृतीयातपुसातपूर्भ्याम्तपूर्भिः
चतुर्थीतपुसेतपूर्भ्याम्तपूर्भ्यः
पञ्चमीतपुसःतपूर्भ्याम्तपूर्भ्यः
षष्ठीतपुसःतपुसोःतपुसाम्
सप्तमीतपुसितपुसोःतपूःषु / तपूष्षु
सम्बोधनहे तपूःहे तपुसौहे तपुसः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तपुस्
तपुस्
tapus
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तपुस् mfn. burning, hot, RV. ii, 30, 4 and 34, 9; vi, 52, 2
तपुस् m. fire, Uṇ., Sch.
the sun, ib.
‘pain-causer’, an enemy, ib.
तपुस् n. heat, RV.; AV. i, 13, 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (437,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तपुस् a. [तप्-उसि; cf. Uṇ. 2. 116] Burning hot. --m. 1 Fire. --2 The sun. --3 An enemy.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0531-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तपुस् पु० तप--उसि । १ सूर्य्ये २ अग्नौ च उणा० । ३ तापयुक्ते ४ तापये च त्रि० । “तपुर्जम्भ! यो अस्मध्रुक्” ऋ० १ । ३६ । १६ हे तपुर्जम्भ! तप्यमानरश्मियुक्त! अग्ने!” भा० “तपुरग्राभिरृष्टिभिः । १० । ८७ । २३ । “तपुरग्राभिस्तप- नशीलाग्राभिः” भा० “तपूंषि तस्मै वृजिनानि सन्तु” ऋ० ६ । ५२ । २
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3233,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तपूःतपुस् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तपुस् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तपूः 📚 ➤ burning, hot, RV. ii, 30, 4 and 34, 9; vi, 52, 2 (अंग्रेज़ी कोश)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तपुस् 📚mfn. burning, hot, RV. ii, 30, 4 and 34, 9; vi, 52, 2🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें