🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:13:00 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तमसः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तमसः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तमसः

अर्थ: अन्धकार

संस्कृत: गुणः, अन्धकारः, राहुः · पर्याय: सत्त्व, रजस्, रस

व्युत्पत्ति: तम्+असुन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तमस् (नपुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  2. तमस् (नपुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  3. तमस (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. तमस् (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  5. तमस् (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  6. तमस् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  7. तमस् (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  8. तमस् (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तमस् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातमःतमसीतमांसि
द्वितीयातमःतमसीतमांसि
तृतीयातमसातमोभ्याम्तमोभिः
चतुर्थीतमसेतमोभ्याम्तमोभ्यः
पञ्चमीतमसःतमोभ्याम्तमोभ्यः
षष्ठीतमसःतमसोःतमसाम्
सप्तमीतमसितमसोःतमस्सु / तमःसु
सम्बोधनहे तमःहे तमसीहे तमांसि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तमस्
तमस्
tamas
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तमस् संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अंधकार ।
२. अज्ञान का अंधकार ।
३. प्रकृति का एक गुण । तमोगुण । वि॰ दे॰ गुण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तमस् n. darkness, gloom (also pl.), RV. (˚मः प्रणीत, ‘led into darkness’, deprived of the eye's light or sight, i, 117, 17) &c.
the darkness of hell, hell or a particular division of hell, Mn. iv, viii f.; VP. ii, 6, 4; MārkP. xii, 10
the obscuration of the sun or moon in eclipses, attributed to Rāhu (also m., L.), R.; VarBṛS. v, 44; VarBṛ. ii; VarYogay.; Sūryas.
mental darkness, ignorance, illusion, error (in Sāṃkhya phil. one of the 5 forms of अ-विद्या, MBh. xiv, 1019; Sāṃkhyak. &c.; one of the 3 qualities or constituents of everything in creation [the cause of heaviness, ignorance, illusion, lust, anger, pride, sorrow, dulness, and stolidity; sin, L.; sorrow, Kir. iii; see गुण & cf. RTL. p. 45] Mn. xii, 24 f. and 38; Sāṃkhyak. &c.), RV. v, 31, 9; R. ii; Śak.; Rājat. v, 144
N. of a son (of Śravas, MBh. xiii, 2002; of Dakṣa, i, Sch.; of Pṛthu-śravas, VP. iv, 12, 2)
तमस् [cf. तिमिर; Lat. temere &c.]
तमस् , ˚स, &c. See col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (438,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तमस् n. [तम्-असुन्] 1 Darkness; किं वाऽभविष्यदरुणस्तमसां विभेत्ता तं चेत्सहस्रकिरणो धुरि नाकरिष्यत् Ś. 7. 4; V. 1. 7; Me. 37. --2 The gloom or darkness of hell; Ms. 4. 242. --3 Mental darkness, illusion, error; मुनिसुताप्रणयस्मृतिरोधिना मम च मुक्तमिदं तमसा मनः Ś. 6. 7. --4 (In Sān. phil.) Darkness or ignorance, as one of the three qualities or constituents of every thing in nature (the other two being सत्त्व and रजस्); Ku. 6. 60; Ms. 12. 24. --5 Grief, sorrow. --6 Sin. --m., --n. An epithet of Rāhu. --Comp. --अपह a. removing darkness or ignorance, illumining, enlightening; Ki. 5. 22. --(हः) {1} the sun. {2} the moon. {3} fire. {4} a Buddha. --अरिः {1} the sun. {2} the moon. {3} fire. --कांडः --डं great or spreading darkness. --गुः an epithet of Rāhu. --गुणः see तमस् above (4). --घ्नः {1} the sun. {2} the moon. {3} fire. {4} Viṣṇu. {5} Śiva. {6} knowledge. {7} a Buddha. --ज्योतिस् m. a fire-fly. --ततिः spreading darkness. --नुद् m. {1} a shining body. {2} the sun. {3} the moon; R. 3. 33. {4} fire. {5} a lamp, light. --नुदः {1} the sun. {2} the moon. {3} the Supreme Being. --प्रभा a sort of hell. --प्रवेशः {1} groping in the dark. {2} mental gloom. --भिद्, --मणिः a fire-fly. --विकारः sickness, disease. --वृत a. {1} obscured, [] clouded. {2} affected with anger, fear &c. --हन्, --हर a. dispersing darkness. (--m.) {1} the sun. {2} the moon.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0531-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तमसःतमस् (नपुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तमस् (नपुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन | तमस (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तमसः 📚 ➤ अन्धकार
संस्कृत: गुणः, अन्धकारः, राहुः · पर्याय: सत्त्व, रजस्, रस

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तमस् 📚अंधकार🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तमस्
अन्धकार के नाम (१.८.३) — अन्धकार, ध्वान्त, तमिस्र, तिमिर

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • तमसः: तम्+असुन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें