🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:01:19 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तरलः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तरलः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तरलः

अर्थ: कम्पमान, लहराता हुआ, हिलता हुआ, थरथराता हुआ

संस्कृत: हारमध्यगमणिः · पर्याय: चलन, कम्पन, कम्प्र, चल, लोल

व्युत्पत्ति: तृ+अलच्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तरल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तरल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातरलःतरलौतरलाः
द्वितीयातरलम्तरलौतरलान्
तृतीयातरलेनतरलाभ्याम्तरलैः
चतुर्थीतरलायतरलाभ्याम्तरलेभ्यः
पञ्चमीतरलात् / तरलाद्तरलाभ्याम्तरलेभ्यः
षष्ठीतरलस्यतरलयोःतरलानाम्
सप्तमीतरलेतरलयोःतरलेषु
सम्बोधनहे तरलहे तरलौहे तरलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तरल
तरल
tarala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हार के बीच की मणि (2.6.103)
चंचल के और नाम (3.1.74) चंचल · पारिप्लव · परिप्लव
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तरल ३ वि॰ [सं॰]
१. हिलता डोलता । चलायमान । चंचल । चल । उ॰—लखत सेत सारी डक्यो तरल तरौला कान ।—बिहारी (शब्द॰) ।
२. अस्थिर । क्षणभंगुर ।
३. (पानी की तरह) बहनेवाला । द्रव ।
४. चमकीला । भास्वर । कांतिवान् ।
५. खोखला । पोला ।
६. विस्तृत (को॰) ।
७. लंपट (को॰) ।
तरल २ संज्ञा पुं॰
१. हार के बीच की मणि ।
२. हार ।
३. हीरा ।
४. लोहा ।
५. एक देश तथा वहाँ के निवासियों का नाम (महाभारत) ।
६. तल । पेंदा ।
७. घोडा़ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तरल mf(आ)n. (√ तॄ? cf. तरंग) moving to and fro, trembling, tremulous, MBh. &c.
glittering, R. vi, 4, 33; Ragh. xiii, 76; Śak.
unsteady, vain, Bhartṛ.; Amar.; Rājat. iii, 515
libidinous, L.
liquid, W.
hollow, L.
तरल m. a wave, BhP. x f.
the central gem of a necklace, MBh. viii, 4913; Hariv.
a necklace, L.
a ruby, L.
iron, L.
a level surface (तल), L.
the thorn-apple, Npr.
N. of a poet, Bālar. i, 13; ŚārṅgP.
pl. N. of a people, MBh. viii, 237
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (439,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तरल a. [तॄ-अलच्] 1 trembling, waving, shaking, tremulous; तारापतिस्तरलविद्युदिवाभ्रवृंदं R. 13. 76, घन इव तर बलाके Gīt. 5; Śi. 10. 40; U. 5. 11; Ś. 1. 26. --2 Fickle, unsteady, transient; वैरायिताररतरलाः स्वयं मत्सरिणः परे Śi. 2. 115; Amaru. 27. --3 Splendid, sparkling, glittering; Pt. 1. 190. --4 Liquid. --5 Libidinous, wanton. --6 Hollow. --7 Extensive, wide. --लः 1 The central gem of a necklace; मुक्तामयोऽ प्यतरलमध्यः Vās. 35; or हारांस्तारांरतरलगुटिकान् (Malli. considers this as an interpolation in Meghadūta). --2 A necklace. --3 A level surface. --4 Bottom, depth. --5 A diamond. --6 Iron. --7 Thorn-apple. --ला 1 Rice-gruel. --2 Spirituons liquor. --3 A bee. --Comp. --नयना, --लोचना a woman with rolling or tremulous [] eyes.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0532-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तरल पु० तॄ--अलच् । १ हारमध्यस्थे मणौ, अमरः २ हारे, । ३ तले मेदि० । ४ चपले, ५ कामुके, ६ विस्तीर्णे, ७ भास्वरे, ८ मध्यशून्ये--द्रव्ये, ९ द्रवीभूते पदार्थे च त्रि० हेमच० । १२ हीरके रत्ने १० यवाग्वाम्, ११ सुरायाञ्च स्त्री घरणिः तत्र भास्वरे “तारावितानतरला इव यामवत्यः” किरा० “व्याधानुसार्य्यमाणतरलतारामृगा” काद० । “उत्क- ण्ठितासि! तरले” सा० द० । “तारापतिस्तरलविद्युदिवा भ्रवृन्दम्” रघुः । “वैरायितारस्तरलाः” माघः । हार- मध्यमणौ “प्रवालमुक्तास्तरलाश्च हाराः” भा० क० ९४ अ० १४ अ० । “हारांस्तरलविद्धाश्च सूर्य्यभासा विभूषिताः हरिवं० १५२ अ० । भृशा० अभूततद्भावे क्यङ् । तरलायते “तथापि तरलायते चेतः” उद्भटः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3243,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तरलः, पुं, (तॄ + “वृषादिभ्यश्चित् ।” उणां । १ । १०८ । इति कलप्रत्ययश्चिच्च ।) हारः । हार- मध्यमणिः । (यथा, महाभारते । ८ । ९४ । १९ । “प्रकीर्णका विप्रकीर्णाश्च राजन् ! प्रवालमुक्तातरलाश्च हाराः ॥”) तलम् । इत्यजयपालः ॥ (जनपदविशेषः । तद्देशवासिनि बहुवचनान्तः । यथा, महा- भारते । ८ । ८ । २० । “वत्सान् कलिङ्गान् तरलानश्मकानृषिकानपि ॥”)
तरलः, त्रि, (तॄ + कलच् ।) चलः । (यथा नैषधे । ५ । २४ । “आः स्वभावमधुरैरनुभावै- स्तावकैरतितरां तरलाः स्मः ॥”) षिड्गः । भास्वरः । इति मेदिनी । ले, ९५ ॥ मध्यशून्यद्रव्यम् । इति धरणिः । द्रवीभूतश्च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-592-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तरल" आता है (11)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तरलःतरल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तरलः 📚 ➤ कम्पमान, लहराता हुआ, हिलता हुआ, थरथराता हुआ
संस्कृत: हारमध्यगमणिः · पर्याय: चलन, कम्पन, कम्प्र, चल, लोल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तरल 📚हिलता डोलता । चलायमान । चंचल । चल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तरल
चंचल के और नाम (३.१.७४) — चंचल, पारिप्लव, परिप्लव

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें