🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:22:37 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तरायल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तराय+ल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तराय

अर्थ: पार जाना, पार करना, मार्ग

व्युत्पत्ति: तृ+अप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तर (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन
  2. तर (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: तॄ + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातरःतरौतराः
द्वितीयातरम्तरौतरान्
तृतीयातरेणतराभ्याम्तरैः
चतुर्थीतरायतराभ्याम्तरेभ्यः
पञ्चमीतरात् / तराद्तराभ्याम्तरेभ्यः
षष्ठीतरस्यतरयोःतराणाम्
सप्तमीतरेतरयोःतरेषु
सम्बोधनहे तरहे तरौहे तराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

ल

अर्थ: इन्द्र् का विशेषण

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालःलौलाः
द्वितीयालम्लौलान्
तृतीयालेनलाभ्याम्लैः
चतुर्थीलायलाभ्याम्लेभ्यः
पञ्चमीलात् / लाद्लाभ्याम्लेभ्यः
षष्ठीलस्यलयोःलानाम्
सप्तमीलेलयोःलेषु
सम्बोधनहे लहे लौहे लाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तर
तर
tara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तर १ वि॰ [फा़॰]
१. भीगा हुआ । आर्द्र । गीला । जैसे, पानी से तर करना, तेल से तर करना । यौ॰—तर बतर = भीगा हुआ ।
२. शीतल । ठंढा । जैसे,—(क) तर पानी, तर माल । (ख) तरबूज खालो, तबीयत तर हो जाय ।
३. जो सूखा न हो । हरा । यौ॰—तर व ताजा = टटका । तुरंत का ।
४. भरा पूरा । मालदार । जैसे, तर असामी ।
तर २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] पार करने की क्रिया ।
२. अग्नि ।
३. वृक्ष ।
४. पथ ।
५. गति ।
६. नाव की उतराई ।
७. घाट की नाव (को॰) ।
८. बढ़ जाना (को॰) ।
९. पराजित करना । परास्त करना (को॰) ।
तर † ३ क्रि॰ वि॰ [सं॰ तल] तले । नीचे । उ॰—कौन बिरिछ तर भीजत होइहैं राम लषन दूनो भाई ।—गीत (शब्द॰) ।
तर ४ प्रत्य॰ [सं॰] एक प्रत्यय जो गुणवाचक शब्दों में लगकर दूसरे की अपेक्षा आधिक्य (गुण में) सूचित करता है । जैसे, गुरुतर, अधिकतर, श्रेष्ठतर ।
तर बतर वि॰ [फा़॰] भींगा हुआ । आर्द्र । शराबोर ।
तर तार २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] सांख्य के अनुसार एक गौण सिद्धि । पठित आगम आदि की तर्क द्वारा युक्तियुक्त परीक्षा से प्राप्त सिद्धि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. तर an affix forming the compar. degree of adjectives and rarely (cf. वृत्र-तर) of substantives, Suśr. i, 20, 11
(आम्), added (in older language) to adverbs (see अति-तराम् &c.) and (in later language) to verbs (Pañcat. i, 14, 7; Ratnāv. iii, 9; Kathās.), intensifying their meaning
तर ind. with न, not at all, BhP. x, 46, 43.
2. तर mfn. (√ तॄ; g. पचादि) carrying across or beyond, saving (?, said of Śiva), MBh. xii, 10380
ifc. passing over or beyond, W.
‘surpassing, conquering’, see शोक-तर cf. रथंतर
excelling, w.
तर m. crossing, passage, RV. ii, 13, 12; viii, 96, 1; Mn. viii, 404 and 407; Yājñ. (ifc.), MBh. xii
तर m. (अ-तर mfn. ‘impassable’), Bhaṭṭ. vii, 55 (cf. दुस्-)
तर m. ‘excelling, conquering’, see दुष्-टर, सु-तर, दुस्-
= -पण्य, Mn. viii, 406
a raft, W.
a road, L.
N. of a magical spell (against evil spirits supposed to possess certain weapons), R. i, 30, 4
fire, W.
N. of a man, Rājat. vii, 809
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (438,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तर A Taddhita affix of the comparative degree, added to adjectives, nouns, and also to verbs and indeclinables in which latter case it is changed to तराम्. It is added, like तम, to pronouns in the sense of ‘one of two,’ e. g. कतर, ततर, यतर &c.
तर, तरण, तरणि, तरंड, तरि-री, तरीष &c. See under तॄ.
तर a. [तॄ-भवे-अप्] 1 Crossing. --2 Surpassing, excelling. --3 Conquering, overpowering; cf. दुस्तर. --रः 1 Passing over, crossing, passage; Bk. 7. 55. --2 Freight; दीर्घाध्वनि यथादेशं यथाकालं तरो भवेत् Ms. 8. 406. --3 A road. --4 A ferry-boat. --5 Fire. --Comp. --पण्यं freight. --पण्यिकः one who receives the freight. --स्थानं a landing-place, wharf.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0532-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तर पु० तॄ--भावे अप् । १ तरणे “पणं यानं तरे दाप्य पौरुषीऽर्द्धपणं तरे” “ब्राह्मणालिङ्गिनश्चैव न दाप्यास्ते पणं तरे” मनुः कर्त्तरि अच् । २ कृशानौ पु० मेदि० । तरत्यनेन करणे अप् । २ आतरे पणादौ । “दीर्घाध्वनि यथादेशं यथाकालं तरो भवेत्” मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3241,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तरः, पुं, (तॄतरणे + “ऋदोरप् ।” ३ । ३ । ५७ । इति अप् ।) तरणम् । (यथा, मनुः । ८ । ४०४ । “पणं यानं तरे दाप्यं पौरुषोऽर्द्धपणं तरे ॥”) कृशानुः । इति मेदिनी । रे, ४० ॥ वृक्षः । इति भूरिप्रयोगः ॥ (“तरतमौ द्विबहूनामेकोत्- कर्षे ।” इति मुग्धबोधसूत्रात् प्रत्ययविशेषश्च ॥)
तरः, [स्] क्ली, (तॄ प्लवनतरणयोः + करणादौ यथायथं असुन् ।) बलम् । (यथा, रघुः । ११ । ७७ । “तिष्ठतु प्रधनमेवमप्यहं तुल्यबाहुतरसा जितस्त्वया ॥”) वेगः । तीरम् । प्लवगः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-592-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तर" आता है (24)
आर्द्र गीला । ओदा । तरक्लिन्न आर्द्र । तर । गीला । यौ॰—क्लिन्नाक्ष =गीली आँखवाला । चौंधियाई आँखवालास्तिमित भीगा हुआ । तर । नम । आर्द्रप्रक्लिन्न आर्द्र । तर । गीलाऔड आर्द्र । तर । गीलानम गीला । तर । भीगा हुआ । आर्द्रअवक्लिन्न आर्द्र । गीला । तर । भीगा हुआप्रोदक आर्द्र । गीला । तरसंसिक्त खूब सींचा हुआ । जिसपर खूब पानी छिड़का, गया हो । आर्द्र । तरआक्लिन्न आर्द्र । ओदा । तरओद पु † संज्ञा पुं॰ नमी । तरी । गीलापन । सीलओदा गीला । नम । तरगीला भीगा हुआ । तर । नमगलगला भीगा हुआ । आर्द्र । तरचकाचक तलवार आदि के लगातर शरीर पर पड़ने का शब्दसिलाबी सीड़वाला । तरआर्द्रक अदरक । आदीआप्यायित तृप्त । संतुष्टआली सखी । सहेली । गोइयाँ । उ॰ एक कहइ नृपसुत तेइआली । सुने जे मुनि संग आए क…सिक्त सिंचित । सींचा हुआमिही पु ^२ वि॰सीला अनाज के वे दाने जो फसल कटने पर खेत में पड़े रह जाते हैं जिन्हें तपस्वी…रसमसा पु वि॰रसभीना आनंद में मग्न

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तरायतर (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: तॄ + अच्)
अन्य सम्भावना: तर (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: तॄ + अच्
लल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तराय 📚 ➤ पार जाना, पार करना, मार्ग

ल 📚 ➤ इन्द्र् का विशेषण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तर 📚भीगा हुआ । आर्द्र । गीला । जैसे, पानी से तर करना, तेल से तर करना । यौ॰…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • तराय: तॄ + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें