🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:21:57 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तर्कः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तर्कः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तर्कः

अर्थ: बोलना, कहना, प्रकाशित होना, चमकना, तर्क करना, कल्पना करना, वाद करना, शंका करना

संस्कृत: भाषायाम्

अंग्रेज़ी: to speak, to talk

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तर्क् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. तर्क (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — तर्क् (चुरादिगण) · अर्थ: बोलना, कहना, प्रकाशित होना, चमकना, तर्क करना, कल्पना करना, वाद करना, शंका करना (भाषायाम्)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअतर्कत् / अतर्कद् / अतर्कयत् / अतर्कयद्अतर्कताम् / अतर्कयताम्अतर्कन् / अतर्कयन्
मध्यमअतर्कः / अतर्कयःअतर्कतम् / अतर्कयतम्अतर्कत / अतर्कयत
उत्तमअतर्कम् / अतर्कयम्अतर्कयाव / अतर्कावअतर्कयाम / अतर्काम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: तर्कति · लट् (आत्मने.): तर्कयते · लिट्: ततर्क · लिट् (आत्मने.): तर्कयाञ्चक्रे · लुट्: तर्कयिता · लुट् (आत्मने.): तर्कयिता · लृट्: तर्कयिष्यति · लृट् (आत्मने.): तर्कयिष्यते · लोट्: तर्कतात् · लोट् (आत्मने.): तर्कयताम् · लङ्: अतर्कत् · लङ् (आत्मने.): अतर्कयत · विधिलिङ्: तर्कयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): तर्कयेत · आशीर्लिङ्: तर्क्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): तर्कयिषीष्ट · लुङ्: अततर्कत् · लुङ् (आत्मने.): अततर्कत · लृङ्: अतर्कयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अतर्कयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: तर्कण · ण्वुल्: तर्ककः · तृच्: तर्किता · यत्: तर्क्यः · ण्यत्: तर्क्यः · तव्य: तर्कितव्यः · अनीयर्: तर्कणीयः · क्त: तर्कितः · क्तवतु: तर्कितवान् · शतृ: तर्कन् · स्य-शतृ: तर्किष्यन् · शानच्: तर्कयमाणः · क्त्वा: तर्कित्वा · ल्यप्: प्रतर्क्य · तुमुन्: तर्कितुम् · णमुल्: तर्कम् · घञ्: तर्कः · क्तिन्: तर्क्ति · क्वसु: ततर्क्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तर्क्
तर्क्
tark
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
तर्क के नाम (1.5.4) अध्याहार · ऊह
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तर्क् cl. 10. ˚कयति (ep. also ˚ते), to conjecture, guess, suspect, infer, try to discover or ascertain, reason or speculate about, MBh. &c.; to consider as (with double acc.), = ib.; to reflect, think of, recollect, have in one's mind, intend (with inf. MBh. iii; Mṛcch.; Megh.), MBh.; Hariv.; BhP. iii, 13, 20; to ascertain, R. iii, 25, 12, ‘to speak’ or ‘to shine’, Dhātup.;
तर्क् [cf. torqueo, &c.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (439,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तर्क् {c10c} U. (तर्कयति-ते, तर्कित) 1 To suppose, guess, suspect, believe, conjecture, infer; त्वं तावत्कतमां तर्कयसि Ś. 6; Me. 96. --2 To reason, speculate about, reflect. --3 To consider or regard as (with two acc.). --4 To think of, intend, mean, have in view; (पातुं) त्वं चेदच्छरफटिकविशदं तर्कयेरितर्यगंभः Me. 51. --5 To ascertain. --6 To shine. --7 To speak.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0532-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तर्कःतर्क् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: तर्क (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तर्कः 📚 ➤ बोलना, कहना, प्रकाशित होना, चमकना, तर्क करना, कल्पना करना, वाद करना, शंका करना
संस्कृत: भाषायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तर्क् 📚cl. 10. ˚कयति (ep. also ˚ते), to conjecture, guess, suspect, infer, tr…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें