🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:37:00 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ताडका

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ताडका

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ताडका

अर्थ: एक राक्षसी, सुकेतु की पुत्री, सुन्द की पत्नी और मारीच की माता

व्युत्पत्ति: तड् + णिच् + ण्वुल् + टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ताडका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. ताडका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. ताडका (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. ताडक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. ताडका (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. ताडक (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ताडका (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाताडकाताडकेताडकाः
द्वितीयाताडकाम्ताडकेताडकाः
तृतीयाताडकयाताडकाभ्याम्ताडकाभिः
चतुर्थीताडकायैताडकाभ्याम्ताडकाभ्यः
पञ्चमीताडकायाःताडकाभ्याम्ताडकाभ्यः
षष्ठीताडकायाःताडकयोःताडकानाम्
सप्तमीताडकायाम्ताडकयोःताडकासु
सम्बोधनहे ताडकेहे ताडकेहे ताडकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ताडका
ताडका
tāḍakā
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ताडका f. N. of a Yakṣiṇī (changed into a Rākṣasī by Agastya for having disturbed his devotions, afterwards killed by Rāma), R. i, 26, 26 ff. (R. G. 27, 25 ff.); Hariv. 218; Ragh. xi, 14 ff.; VāyuP. ii, 6, 72 f. (wife of Mārīca)
the large dark-green pumpkin, Npr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (441,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ता(ट)डका 1 N. of a female fiend, daughter of Suketu, wife of Sunda and mother of Mārīca. [She was changed into a fiend by the sage Agastya whose devotions she had disturbed. She was killed by Rāma when she began to disturb the sacrificial rites of Viśvāmitra. Rāma was first unwilling to bend his bow against a woman, but the sage overcame his scruples, see R. 11. 20]. --2 The large dark-green pumpkin.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0534-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ता(ट)डका स्त्री । राक्षसीभेदे । तस्या उत्पत्तिकथा रामा० बा० २५ अ० । “पूर्वमासीन् महायक्षः सुकेतुर्नाम वीर्य्यवान् । अनपत्यः शुभाचारः स च तेपे महत्तपः । पितामहस्तु सुप्रीतस्तस्य यक्षपतेस्तदा । कन्यारत्नं ददौ राम! ताड(ट)कां नाम नामतः । ददौ नागसहस्रस्य बलं चास्याः पितामहः । न त्वेव पुत्रं यक्षाय ददौ चासौ महायशाः । तान्तु बालां विवर्धन्तीं रूपयौवनशालिनीम् । जम्भ पुत्राय सुन्दाय ददौ भार्य्यां यशस्विनीम् । कस्य चित्त्वथ कालस्य यक्षी पुत्रं व्यजायत । मारीचं नाम दु- र्धर्षं यः शापाद्राक्षसोऽभवत् । सुन्दे तु निहते राम! अगस्त्यमृषिसत्तमम् । ता(ट)डका सह पुत्रेण प्रधर्षयितुमैच्छत । भक्षार्थं जातसंरम्भा गर्जन्ती साभ्यधावत । आपतन्तीं तु तां दृष्ट्वा अगस्त्यो भगवा- नृषिः । राक्षसत्वं भजस्वेति मारीचं व्याजहार सः । अगस्त्यः परमामर्षस्ता(ट)डकामपि शप्तवान् । पुरुषादी महायक्षी विकृता विकृतानना । इदं रूपं विहायाशु दारुणं रूपमस्तु ते । सैषा शापकृता- ऽमर्षा ता(ट)डका क्रोधमूर्च्छिता । देशमुत्सादयत्येन मगस्त्याचरितं शुभम् । एनां राघव । दुर्वृत्तां यक्षीं परमदारुणाम् । गोब्राह्मणहितार्थाय जहि दुष्टपरा- [] क्रमाम्” । “ताडका चलकपालकुण्डला” रघुः । “तां ताडकाख्यां निजघान रामः” भट्टिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3265-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ताडका, स्त्री, राक्षसीविशेषः । सा सुकेतुयक्ष- कन्या ब्रह्मवरेण सहस्रहस्तिबलयुता धुन्धुदैत्य- पुत्त्रस्य सुन्दस्य भार्य्या मारीचमाता सुन्दे निहते पुत्त्रेण सह अगस्त्यमृषिं धर्षयितुमुद्यता तस्य शापात् सपुत्त्रा राक्षसत्वं गता श्रीरामेण निहता । इति रामायणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-602-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ताडकाताडका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ताडका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | ताडका (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ताडका 📚 ➤ एक राक्षसी, सुकेतु की पुत्री, सुन्द की पत्नी और मारीच की माता

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ताडका 📚f. N. of a Yakṣiṇī (changed into a Rākṣasī by Agastya for having distu…🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • ताडका = ताड + का तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें