🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:20:58 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तापनम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तापनम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तापनम्

अर्थ: सूर्य

संस्कृत: कामबाणः · पर्याय: अरविन्द, अशोक, चूत, नवमल्लिका, नीलोत्पल

व्युत्पत्ति: तप् + णिच् + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तापन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. तापन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. तापन (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तापन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातापनम्तापनेतापनानि
द्वितीयातापनम्तापनेतापनानि
तृतीयातापनेनतापनाभ्याम्तापनैः
चतुर्थीतापनायतापनाभ्याम्तापनेभ्यः
पञ्चमीतापनात् / तापनाद्तापनाभ्याम्तापनेभ्यः
षष्ठीतापनस्यतापनयोःतापनानाम्
सप्तमीतापनेतापनयोःतापनेषु
सम्बोधनहे तापनहे तापनेहे तापनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तापन
तापन
tāpana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उन्मादन, तापन, शोषण, स्तम्भन और सम्मोहन (1.1.30) उन्मादन · शोषण · स्तम्भन · सम्मोहन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तापन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ताप देनावाला ।
२. सूर्य ।
३. कामदेव के पाँच बाणों में से एक ।
४. सूर्यकांत मणि ।
५. अर्क वृक्ष । मदार ।
६. ढोल नाम का बाजा ।
७. एक नरक का नाम ।
८. तंत्र में एक प्रकार का प्रयोग जिससे शत्रु को पीड़ा होती है ।
९. सुवर्ण । सोना (को॰) ।
१०. कष्ट देनेवाला (को॰) ।
११. ग्रीष्म ऋतु (को॰) ।
१२. जलानेवाला (को॰) ।
१३. भर्त्सना करनेवाल (को॰) ।
१४. अवसाद । कष्ट । विषाद (को॰) ।
तापन २ वि॰
१. कष्टद । कष्टकारक ।
२. गरमी देनेवाला । तापकारक [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तापन mf(ई)n. ifc. illuminating, BhP. ii, 9, 8
burning, causing pain, distressing, MBh.; Hariv. 9427; R. (cf. इन्द्र-, चन्द्र-)
तापन m. the sun, MBh. v, 1739
the hot season, Npr.
the sun-stone, L.
one of Kāma's arrows, L.
तापन n. burning, Suśr. i, 41, 3
pain, torment, MBh. xiii, 1098
(in dram.) helplessness, perplexity, Sāh. v, 91
N. of a hell, Yājñ. iii, 224
gold, Npr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (442,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तापन a. [तप्-णिच् भावे ल्युट्] 1 Heating, inflaming. --2 Distressing. --नः 1 The sun. --2 The hot season. --3 The sun-stone. --4 N. of one of the arrows of Cupid. --नं 1 Burning. --2 Distressing. --3 Chastising. --4 A division of hell. --5 Gold.
ताप, तापन, &c. See under तप्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0531-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तापन न० तप--णिच्--भावे ल्युट् । (तापान) १ तापकरणे हेमच० । तापि--कर्त्तरि ल्यु । २ सूर्य्ये ३ कामवाणभेदे पु० जटाध० । ४ सूर्य्यकान्तमणौ राजनि० । ५ अर्कनामनामके अर्कवृक्षे च । ६ तापके त्रि० । “ततोऽम्बराच्चिन्तितमात्र- मागतं महाप्रभं चक्रममित्रतापनम्” भा० आ० १९ अ० । “ततस्तु राजानममित्रतापनं समीक्ष्यते तस्य नृपस्य मन्त्रिणः” ४४ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3269,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तापनः, पुं, (तापयतीति । तप + णिच् + कर्त्तरि ल्युः ।) सूर्य्यः । इति हेमचन्द्रः । २ । ९ ॥ (यथा, महाभारते । ५ । ४६ । २ । “शुक्राद्ब्रह्म प्रभवति ब्रह्म शुक्रेण वर्द्धते । तच्छ्रक्रं ज्योतिषां मध्ये तप्तं तपति तापनम् । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥”) कामबाणुः । इति जटाघरः ॥ (यदुक्तं, -- “सम्मोहनोन्मादनौ च शोषणस्तापनस्तथा । स्तम्भनश्चेति कामस्य पञ्च बाणाः प्रकीर्त्तिताः ॥”) सूर्य्यकान्तमणिः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (क्ली, नरकविशेषः । यथा, याज्ञवल्क्ये । ३ । २२४ । “असिपत्रवनञ्चैव तापनञ्चैकविंशकम् ॥” भावे ल्युट् । तापकरणम् । यथा, सुश्रुते । १ । ४१ । “तद्दहनपचनदारणतापनप्रकाशनप्रभावर्णकर- मिति ॥”) तापयितरि, त्रि ॥ (यथा, महा- भारते । १ । १९ । २१ । “ततोऽम्बराच्चिन्तितमात्रमागतं महाप्रभं चक्रममित्रतापनम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-603-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तापन" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तापनम्तापन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: तप् + णिच्+ल्युट्)
अन्य सम्भावना: तापन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | तापन (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तापनम् 📚 ➤ सूर्य
संस्कृत: कामबाणः · पर्याय: अरविन्द, अशोक, चूत, नवमल्लिका, नीलोत्पल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तापन 📚ताप देनावाला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तापन
उन्मादन, तापन, शोषण, स्तम्भन और सम्मोहन (१.१.३०) — उन्मादन, शोषण, स्तम्भन, सम्मोहन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • तापनम्: तप् + णिच्+ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें