🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:14:10 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तापस

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तापस

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तापस

अर्थ: सन्यासी से सम्बद्ध, कड़ी साधना से सम्बन्ध रखने वाला

संस्कृत: तपस्वी · पर्याय: तपस्विन्, पारिकाङ्क्षिन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तापस (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. तापस (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तापस (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातापसःतापसौतापसाः
द्वितीयातापसम्तापसौतापसान्
तृतीयातापसेनतापसाभ्याम्तापसैः
चतुर्थीतापसायतापसाभ्याम्तापसेभ्यः
पञ्चमीतापसात् / तापसाद्तापसाभ्याम्तापसेभ्यः
षष्ठीतापसस्यतापसयोःतापसानाम्
सप्तमीतापसेतापसयोःतापसेषु
सम्बोधनहे तापसहे तापसौहे तापसाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तापस
तापस
tāpasa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तापस १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ तापसी]
१. तप करनेवाला । तपस्वी । उ॰— सखी ! कुमार तापस कहते हैं कि आतिथ्य स्वीकार करना होगा ।— भारतेंदु ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ ६८४ ।
२. तमाल । तेजपत्ता ।
३. दमनक । दौना नामक पौधा ।
४. एक प्रकार की ईख ।
५. बक । बगला ।
तापस २ वि॰ तपस्या या तपस्वी से संबंधित ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तापस mfn. (g. छत्त्रादि, Pāṇ. v, 2, 103) a practiser of religious austerities (तपस्), ŚBr. xiv; Mn. vi, 27 &c.
relating to religious austerity or to an ascetic, R. G. ii, 52, 5
तापस m. an ascetic, Mn.; Nal. &c.
the moon, Gal.
Ardea nivea, L.
= ˚सेक्षु, Suśr. i, 45, 9, 2 and 6
= -पत्त्र, L.
patr. of Agni, Gharma, and Manyu, RAnukr.
of a Hotṛ, TāṇḍyaBr. xxv, 15
तापस n. = -ज, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (442,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तापस a. (सी f.) 1 Relating to religious penance or to an ascetic. --2 Devout. --सः (सी f.) A hermit, devotee, an ascetic. --Comp. --इष्टा, --प्रिया a grape. --तरुः, --द्रुमः the tree of ascetics, also called इंगुदी.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0535-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तापस त्रि० तपस्तच्चरणं शीलमस्य छत्रा० ण । १ तपश्चरणशीले स्त्रियां टाप् । तपोऽस्त्यस्य “अण् च” पा० अण् । तपो विशिष्टे त्रि० । “तापसेष्वेव विप्रेषु यात्रिकं भैक्षमा- चरेत्” मनुः । “सीदन्ति तापसकुलानि सगोकुलानि” वृ० स० १९ अ० । स्त्रियां ङीप् “अब्रवीन्न स्मरामीति कस्य त्वं दुष्टतापसि” भा० आ० ७४ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3269,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तापसं, क्ली, तमालपत्रम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ तेजपात इति भाषा ॥
तापसः, त्रि, (तपोऽस्त्यस्येति । तपस् + “अण्च ।” ५ । २ । १०३ । इति अण् । यद्बा, तपः शील- मस्य । “छत्रादिभ्यो णः ।” ४ । ४ । ६२ । इति णः ।) तपस्वी । इत्यमरः । २ । ७ । ४२ ॥ (यथा, मनुः । ६ । २७ । “तापसेष्वेव विप्रेषु यात्रिकं भैक्षमाहरेत् ॥” तपःसम्बन्धी । यथा, गोः रामायणे । २ । ५२ । ५ । “तापसं व्रतमाश्रित्य ततो गुहसुवाच ह ॥”) पुं, दमनकवृक्षः । वकपक्षी । इति राजनिर्घण्टः ॥ (इक्षुविशेषः । यथा, सुश्रुते । १ । ४५ । [] “कान्तारस्तापसेक्षुश्च काष्ठेक्षुः सूचिपत्रकः ॥” “इत्येता जातयः स्थौल्यात् गुणान् वक्ष्याम्यतः परम् ॥” “कान्तारतापसाविक्षू वंशकानुगुणौ मतौ ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-603-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तापस" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तापसतापस (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तापस (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तापस 📚 ➤ सन्यासी से सम्बद्ध, कड़ी साधना से सम्बन्ध रखने वाला
संस्कृत: तपस्वी · पर्याय: तपस्विन्, पारिकाङ्क्षिन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तापस 📚तप करनेवाला । तपस्वी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तापस
तपस्वी (२.७.४६) — तपस्वी, पारिकांक्षी

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें