🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:28:25 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तामा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तामाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तामाः

अर्थ: भय का विषय

व्युत्पत्ति: तम् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ताम (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. ताम (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ताम (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातामःतामौतामाः
द्वितीयातामम्तामौतामान्
तृतीयातामेनतामाभ्याम्तामैः
चतुर्थीतामायतामाभ्याम्तामेभ्यः
पञ्चमीतामात् / तामाद्तामाभ्याम्तामेभ्यः
षष्ठीतामस्यतामयोःतामानाम्
सप्तमीतामेतामयोःतामेषु
सम्बोधनहे तामहे तामौहे तामाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ताम
ताम
tāma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ताम १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दोष । विकार । उ॰— ऊड़त रहत बिना पर जामे त्यागी कनक ले ताम ।—गुलाल॰, पृ॰ १९ ।
२. मनोविकार । चित्त का उद्वेग । व्याकुलता । बेचैनी । उ॰—(क) मिटयो काम तनु ताम तुलत ही रिझई मदन गोपाल ।— सूर (शब्द॰) ।(ख) तरुतमाल तर तरुन कन्हाई दूरि करन युवतिन तनु ताम ।— सूर (शब्द॰) ।
३. दुःख । क्लेश । व्यथा । कष्ट । उ॰— देखत पय पीवत बलराम । तातो लगत डारि तुम दीनो दावानल पीवत नहिं ताम ।—सूर (शब्द॰) ।
४. ग्लानि ।
५. इच्छा । चाहना (को॰) ।
६. थकान । क्लांति (को॰) ।
ताम २ वि॰
१. भीषण । डरावना । भयंकर ।
२. दुःखी । व्याकुल । हैरान । उ॰— अति सुकुमार मनोहर मूरति ताहि करति तुम ताम ।— सूर (शब्द॰) ।
ताम ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ तामस]
१. क्रोध । रोथष । गुस्सा । उ॰— (क) सूरदास प्रभु मिलहु कृपा करि दूरि करहु मन तामहि ।— सूर (शब्द॰) । (ख) सूर प्रभु जेहि सदन जात न सोइ करति तनु ताम ।—सूर (शब्द॰) ।
२. अंधकार । अँधेरा । उ॰— जननि कहति उठहु श्याम, विगत जानि रजनि ताम, सूरदाम प्रभु कृपालु तुमको कछु खैवे ।— सूर (शब्द॰) ।
ताम पु अव्य [प्राकृत]
१. तब तक ।
२. तब । उस समय । उ॰— ताम हंस आयौ समषि कह्यो अहो शशिवृत्त ।—पृ॰ रा॰, २५ । २९६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ताम m. (√ तम्) = भीषण, L.
= दोष, L.
anxiety, distress, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (442,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तामः [तम्-करणे घञ्] 1 An object of terror. --2 A fault, defect. --3 Anxiety, distress. --4 Desire. --5 Exhaustion, fatigue.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0535-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ताम पु० ताम्यत्यनेन तम--करणे घञ् । १ भीषणे २ दोषे च अजयपालः । ३ ग्लानिकारणे त्रि० भावे घञ् । ४ ग्लानौ पु०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3270,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तामः, पुं, (ताम्यत्यनेनेति । तम + करणे घञ् ।) भीषणः । दोषः । इत्यजयपालः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-604-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तामाःताम (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: ताम (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तामाः 📚 ➤ भय का विषय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ताम 📚दोष । विकार🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • तामाः: तम् + घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें