🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:49:36 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तारण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तारण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तारण

अर्थ: नाव, खड़नई

व्युत्पत्ति: तृ + णिच् + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तारण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. तारण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तारण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातारणःतारणौतारणाः
द्वितीयातारणम्तारणौतारणान्
तृतीयातारणेनतारणाभ्याम्तारणैः
चतुर्थीतारणायतारणाभ्याम्तारणेभ्यः
पञ्चमीतारणात् / तारणाद्तारणाभ्याम्तारणेभ्यः
षष्ठीतारणस्यतारणयोःतारणानाम्
सप्तमीतारणेतारणयोःतारणेषु
सम्बोधनहे तारणहे तारणौहे तारणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तारण
तारण
tāraṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तारण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. (दूसरे को) पार करने का काम । पार उतारने की क्रिया ।
२. उद्धार । निस्तार ।
३. उद्धार करने या तारनेवाला व्यक्ति ।
४. विष्णु ।
५. साठ संवत्सरों में से एक ।
६. शिव (को॰) ।
७. नाव । नौका (को॰) ।
८. विजय (को॰) ।
तारण २ वि॰
१. उद्धार करनेवाला । पार करनेवाला ।
२. पार करानेवाला । यौ॰—तारण तिरण = पार उतारनेवाला । उ॰—तारण तिरण जवै लग कहिए ।—कबीर ग्रं॰, पृ॰ १०५ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तारण mf(ई)n. causing or enabling to cross, helping over a difficulty, liberating, saving, MBh. xiii, 1232 (Śiva) and 6986 (Viṣṇu), Hariv. 7022 and 7941; Kathās. lxvii, 1
तारण m. a float, raft, L.
तारण n. crossing, safe passage
conquering (difficulties), MBh. iv, xiv; R. &c.
carrying across, liberating, saving, MBh. i, iii, ix
N. of a Sāman
the 3rd year of the 4th Jupiter cycle, VarBṛS. viii, 3; Sūryas.; Jyot.
pl. N. of a family, Pravar. ii, 3, 6.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (444,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तारण, तारित, तारिक &c. See under तॄ.
तारण a. [तारयत्यनेन तॄ-ल्युट्] 1 Enabling to cross. --2 Saving, delivering, liberating. --3 Helping one through a difficulty &c. --णः 1 N. of Śiva; also of Viṣṇu. --2 A boat, raft. --णं 1 Crossing. --2 Conquering. --3 Carrying or conveying across. --4 Rescuing, delivering, liberating.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0536-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तारण पु० तारयत्यनेन ल्युट् । १ भेलके रत्ना० । कर्त्तरि ल्यु । २ तारयितरि त्रि० ३ विष्णौ पु० । “अशोकस्तारणस्तारः” विष्णुस० । ४ भावे ल्युट् । ५ तारणकरण ६ उद्धारणे च न० “तत्र चोत्पत्स्यते जन्तुर्भवतां तारणाय वै” भा० अ० १३ अ० । भावे युच् । तारणा ७ तरणप्रापणे स्त्री “तारणा पारणं चैव तद्व्रतं सर्वकामिकम्” हरिवं० १४० अ० । षष्टिवर्षमध्ये अष्टादशे ८ वर्षभेदे । “अति- वृष्टिश्च जायेत धान्यस्याथ प्रपीडनम् । शस्यं भवति सामान्यं तारणे सुरवन्दिते!” ज्यो० त० । “तारणं तदनु भूरिवारिदं शस्यवृद्धिमुदितञ्च पार्थिवम्” वृ० स० ८ अ०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3278,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तारणः, पुं, (तारयतीति । तॄ + णिच् + ल्युः ।) भेलकः । इति शब्दरत्नावली ॥ (संसारसागरात् तारयतीति । विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ५० । “अशोकस्तारणस्तारः शूरः सर्व्वजनेश्वरः ॥” महादेवः । यथा, तत्रैव । १३ । १७ । ११७ । “तोरणस्तारणो वातः परिधीपतिखेचरः ॥” क्ली, षष्ठिवत्सरेषु अष्टादशवत्सरः । यथा, ज्योतिषतत्त्वे । “अतिवृष्टिश्च जायेत धान्यस्याथ प्रपीडनम् । शस्यं भवति सामान्यं तारणे सुरवन्दिते ! ॥” तथाच वृहत्संहितायाम् । ८ । ३६ । “तारणं तदनु भूरिवारिदं शस्यवृद्धिमुदितञ्च पार्थिवम् ॥” तॄ + णिच् + भावे ल्युट् । उत्तारणम् । उद्धा- रणम् । यथा, महाभारते । ४ । ४ । ५३ । [] “तारणायास्य दुःखस्य प्रस्थानाय जयाय च ॥”) तरणकारयितरि, त्रि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-608-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तारण" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तारणतारण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तारण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तारण 📚 ➤ नाव, खड़नई

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तारण 📚(दूसरे को) पार करने का काम । पार उतारने की क्रिया🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • तारण: तृ + णिच् + ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें