🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:20:02 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तालु

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तालु

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तालु

अर्थ: रस्य लः" ऊपर के दांतों और कौवे के बीच का गड्ढा

संस्कृत: तालुः · पर्याय: काकुद

व्युत्पत्ति: तरन्त्यनेन वर्णाः - तृ + उण्, रस्य लः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तालु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. तालु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. तालु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तालु (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातालुतालुनीतालूनि
द्वितीयातालुतालुनीतालूनि
तृतीयातालुनातालुभ्याम्तालुभिः
चतुर्थीतालुनेतालुभ्याम्तालुभ्यः
पञ्चमीतालुनःतालुभ्याम्तालुभ्यः
षष्ठीतालुनःतालुनोःतालूनाम्
सप्तमीतालुनितालुनोःतालुषु
सम्बोधनहे तालु / हे तालोहे तालुनीहे तालूनि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तालु
तालु
tālu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तालु संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ तालव्य] तालू ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तालु n. rarely m. [MBh. xiv, 568; Hariv. 14273; BhP. ii] the palate, VS. xxv, 1; Kauś.; RPrāt.; Suśr. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (445,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तालु n. [तरंत्यनेन वर्णाः तॄ-अण् रस्य लः; cf. Uṇ. 1. 5] The palate; तृषा महत्या परिशुष्कतालवः Rs. 1. 11. --Comp. --जिह्वः {1} a crocodile. {2} the uvula. --पाकः an abscess in the palate. --पुप्पुटः an indolent swelling of the palate. --मूलं the root or back-part of the palate. --स्थान a. palatal. --(नं) the palate.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0537-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तालु न० तरन्त्यनेन वर्णाः तॄ--ञुण् रस्य लः । जिह्वे- न्द्रियाधिष्ठाने (तेलो) स्थानभेदे । “मुखतस्तालु निर्भिन्नं जिह्वा तत्रोपजायते । ततो नानारसो जज्ञे जिह्वया योऽधिगम्यते” भाग० । “निर्मिन्नं तालु वरुणो लोकपालोऽविशद्धरेः । जिह्व- यांशेन च रसान् ययासौ प्रतिपद्यते” भाग० ३ । ६ । १४ श्लो० तालुनि चैकमस्थि तच्च कपालाकारं यथोक्तं सुश्रुते अस्थीनीत्युपक्रमे “एतानि पञ्चविधानि मवन्ति । तद्यथा कपालरुचकतरुणबलयनलकसंज्ञानि । तेषां जानुनितम्बां- सगण्डतालुशङ्खशिरस्मु कपालानि” अस्थिसंख्यामेदोक्तौ च तत्रैव । तालुनि चैकमित्युक्तम् । “तृषा महत्या परिशु- ष्कतालवः” ऋतुसं० । स्वार्थे यावा० कन् । तालुकमप्यत्र अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3286,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तालु, क्ली, (तरन्त्यनेन वर्णा इति । तॄ + “त्रोरश्च लः ।” उणां । १ । ५ । इति ञुण् रस्य लश्च ।) जिह्वेन्द्रियाधिष्ठानम् । यथा, श्रीभागवते । “मुखतस्तालु निर्भिन्नं जिह्वा तत्रोपजायते । ततो नानारसो जज्ञे जिह्वया योऽधिगम्यते ॥” तेलुया इति टाकरा इति च भाषा ॥ तत्- पर्य्यायः । काकुदम् २ । इत्यमरः । २ । ६ । ९१ ॥ तालुकम् ३ । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-614-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तालु" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तालुतालु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तालु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | तालु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तालु 📚 ➤ रस्य लः" ऊपर के दांतों और कौवे के बीच का गड्ढा
संस्कृत: तालुः · पर्याय: काकुद

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तालु 📚तालू🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तालु
तालु (२.६.९२) — काकुद

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें